เปิดจักรวาล 'กำนัน-ผู้ใหญ่บ้าน' ผ่าน 5 หนังดัง ภาพสะท้อนผู้นำชุมชน ในประเทศไทย

เวลาพูดถึงตำแหน่ง 'กำนัน' หรือ 'ผู้ใหญ่บ้าน' ภาพจำที่ทุกคนนึกถึงเป็นแบบไหน

จากกระแสที่ได้รับความสนใจในสังคมตอนนี้ โดยเฉพาะข้อเสนอแก้ไขกฎหมายปกครองท้องที่ ที่กำลังหาข้อสรุปว่า เราควรคงวาระของกำนันผู้ใหญ่บ้านให้ปฏิบัติหน้าที่ไปจนถึงเกษียณอายุ 60 ปี หรือควรจะปรับเปลี่ยนเป็นวาระละ 5 ปี เพื่อให้มีการสลับสับเปลี่ยนบุคคลใหม่ๆ เข้ามาทำหน้าที่
 

แต่ก่อนที่จะไปลงลึกถึงตัวบทกฎหมาย เราอยากชวนคุณพักเบรก แล้วพาสำรวจภาพจำของกำนันและผู้ใหญ่บ้านผ่าน ละครและภาพยนต์ไทย เพราะตลอดหลายปีที่ผ่านมา ละครและภาพยนต์หลายเรื่องก็ทำหน้าที่เป็นเหมือนกระจกบานใหญ่ที่คอยสะท้อนทั้งบุคลิกภาพ โครงสร้างอำนาจ และหน้าที่ของผู้นำชุมชนที่เปลี่ยนไปตามยุคสมัย ลองมาดูกันว่า 5 คาแร็กเตอร์ผู้นำจากหนังไทยระดับตำนาน ได้บันทึกภาพจำของสังคมในแต่ละยุคไว้อย่างไรบ้าง

ผู้ใหญ่ลีกับนางมา (2552)
ตามกฎหมายแล้ว ผู้ใหญ่บ้านมีหน้าที่หลักคือการเป็นผู้ช่วยเหลือนายอำเภอในการดูแลความสงบเรียบร้อย และเป็นข้อต่อสำคัญในการนำนโยบายจากภาครัฐมาสื่อสารให้ประชาชนเข้าใจ ภาพจำของผู้นำที่ทำหน้าที่นี้ได้อย่างสมบูรณ์แบบที่สุดคือ 'ผู้ใหญ่ลี' โดยเฉพาะในเวอร์ชันละครปี 2552 ที่สร้างภาพจำยุคใหม่ได้อย่างชัดเจน
 

ผู้ใหญ่ลีคือตัวแทนของคนรุ่นใหม่ที่มีความรู้ด้านการเกษตร และเลือกกลับมาพัฒนาทุ่งทุยซึ่งเป็นบ้านเกิด คาแร็กเตอร์นี้เน้นย้ำถึงบทบาทการเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง ใช้ความรู้และการลงมือทำเป็นแบบอย่าง เพื่อให้ชาวบ้านเปิดรับเกษตรแผนใหม่ ผู้ใหญ่ลีจึงเป็นภาพสะท้อนของผู้นำในอุดมคติ การเป็น 'กระบอกเสียง' และ 'นักพัฒนา' ที่เชื่อมโยงความรู้จากภายนอกเข้ามาดูแลทุกข์สุขของลูกบ้านได้อย่างมีประสิทธิภาพ
 

มนต์รักลูกทุ่ง 2567
ในโครงสร้างการปกครอง กำนันคือผู้ที่ดูแลรับผิดชอบระดับตำบล ซึ่งมีอำนาจปกครองผู้ใหญ่บ้านในหลายๆ หมู่บ้านรวมกัน แม้บริบทสังคมจะเปลี่ยนไปสู่ยุคดิจิทัล แต่ละครเวอร์ชันล่าสุดในปี 2567 ก็ยังคงสะท้อนความซับซ้อนของโครงสร้างอำนาจท้องถิ่นผ่านคาแร็กเตอร์ของ กำนันจอม พ่อของทองกวาว ได้อย่างแหลมคม

กำนันจอมแสดงให้เห็นภาพของผู้ที่มีสถานะเป็นทั้งเจ้าพนักงานฝ่ายปกครอง นายทุน และผู้กุมสายป่านทางเศรษฐกิจของชุมชน คาแร็กเตอร์นี้ฉายภาพให้เห็นว่า เมื่อบทบาทหน้าที่ทางราชการถูกนำไปผูกโยงกับฐานะทางเศรษฐกิจที่เหนือกว่าคนอื่นในพื้นที่ อาจก่อให้เกิดระบบอุปถัมภ์และการรวมศูนย์อำนาจได้ ภาพจำของกำนันจอมในเวอร์ชันร่วมสมัยนี้ จึงมักถูกนำมาใช้เป็นกรณีศึกษาเพื่อตั้งข้อสังเกตถึงความเสี่ยงของการผูกขาดอำนาจในระยะยาว และความสำคัญของการตรวจสอบการทำงานของผู้นำระดับท้องถิ่น

ลูกสาวกำนัน 2552
ตามกฎหมายลักษณะปกครองท้องที่ กำนันและผู้ใหญ่บ้านมีสถานะเป็น “เจ้าพนักงานฝ่ายปกครอง” ซึ่งมีอำนาจในการพกอาวุธปืน จับกุมผู้กระทำผิด และรักษาสงบเรียบร้อยในพื้นที่ ละครแอ็กชันภูธรเวอร์ชันปี 2552 ได้นำเสนอบทบาทนี้อย่างชัดเจนผ่านคาแร็กเตอร์ของ กำนันดนัย และ แตงโม ลูกสาวสายบู๊

บริบทของเรื่องสะท้อนการทำงานของผู้นำชุมชนที่ต้องเผชิญหน้ากับผู้มีอิทธิพลเถื่อน กำนันจึงต้องสวมบทบาทด่านหน้าของกระบวนการยุติธรรมที่ต้องใช้ความเด็ดขาด ภาพจำนี้บันทึกให้เห็นถึงบทบาทหน้าที่ดั้งเดิมที่มีความสำคัญอย่างมาก พร้อมกับทิ้งข้อสังเกตมาถึงยุคปัจจุบันว่า เมื่อกลไกของรัฐและหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายสามารถเข้าถึงทุกพื้นที่ได้แล้ว บทบาทด้านการปราบปรามอาชญากรรมของผู้นำชุมชนควรจะถูกปรับเปลี่ยน หรือบูรณาการร่วมกับหน่วยงานอื่นอย่างไรให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด
.
แหยมยโสธร 2556
สังคมมีความปลอดภัยมากขึ้น โลกภาพยนตร์ก็เริ่มนำเสนอภาพลักษณ์ของผู้นำชุมชนในมุมที่ผ่อนคลายลง ผ่านคาแร็กเตอร์ กำนันแหยม ในภาพยนตร์ภาคที่ 3 ซึ่งเป็นบทสรุปของแฟรนไชส์ กำนันแหยมคือเศรษฐีใหม่ที่ไต่เต้าจากชาวนามาสวมหัวโขนผู้ปกครองตำบล บุคลิกของเขาเต็มไปด้วยความจัดจ้าน และมักจะใช้บารมีในการจัดการเรื่องราวต่างๆ ในครอบครัวและชุมชน

แม้ในทางกฎหมาย กำนันจะมีหน้าที่บริหารงานราชการแผ่นดิน แต่ในภาพยนตร์ภาคนี้ เราแทบไม่เห็นกำนันแหยมปฏิบัติหน้าที่เหล่านั้น การที่เขาสวมสูทสีสันฉูดฉาดแทนชุดสีกากี เป็นการสะท้อนมุมมองที่ว่า ในบางพื้นที่ ตำแหน่งผู้นำท้องถิ่นอาจได้รับการยอมรับในฐานะผู้นำเชิงสัญลักษณ์ หรือเป็นพื้นที่แสดงออกถึงสถานะทางสังคม คาแร็กเตอร์นี้ชวนให้ตั้งคำถามว่า นอกเหนือจากหน้าที่ทางนิตินัยแล้ว บารมีและทุนทางสังคมของผู้นำ ยังคงมีส่วนสำคัญในการปกครองคนในชุมชนมากน้อยเพียงใด

จักรวาลไทบ้าน
อีกหนึ่งหน้าที่สำคัญของกำนันผู้ใหญ่บ้านที่ระบุไว้ในกฎหมายคือ การไกล่เกลี่ยประนีประนอมข้อพิพาทของลูกบ้าน หากจะหาภาพสะท้อนของบทบาทนี้ที่ใกล้เคียงกับวิถีชีวิตร่วมสมัยมากที่สุด ผู้ใหญ่คำตัน จากจักรวาลไทบ้านในภาพยนตร์เรื่องล่าสุดอย่าง สัปเหร่อ คือภาพจำนั้น เขามาด้วยคาแร็กเตอร์ลุงข้างบ้าน อีกหนึ่งหน้าที่สำคัญของกำนันผู้ใหญ่บ้านที่ระบุไว้ในกฎหมายคือ การไกล่เกลี่ยประนีประนอมข้อพิพาทของลูกบ้าน หากจะหาภาพสะท้อนของบทบาทนี้ที่ใกล้เคียงกับวิถีชีวิตร่วมสมัยมากที่สุด ผู้ใหญ่คำตัน จากจักรวาลไทบ้านในภาพยนตร์เรื่องล่าสุดอย่าง สัปเหร่อ คือภาพจำนั้น เขามาด้วยคาแร็กเตอร์ลุงข้างบ้าน
.
ในยุคที่งบประมาณและการสร้างถนนหนทางถูกถ่ายโอนไปให้ อบต. รับผิดชอบ บทบาทของผู้ใหญ่บ้านในเรื่องจึงเน้นหนักไปที่การเป็นนักจัดการความสัมพันธ์ชุมชน ผู้ใหญ่คำตันรับบทเป็นผู้ไกล่เกลี่ยข้อพิพาท รับฟังปัญหาของลูกบ้าน และเข้าไปช่วยเหลืองานประเพณีรวมถึงงานศพอย่างใกล้ชิด คาแร็กเตอร์นี้สะท้อนให้เห็นว่า บทบาทการดูแลทุกข์สุขและการเป็นศูนย์รวมจิตใจ ยังคงเป็นมิติทางสังคมที่สำคัญ และเป็นหน้าที่ที่หน่วยงานจากส่วนกลางอาจไม่สามารถลงมาสัมผัสได้ลึกซึ้งเท่ากับคนในพื้นที่เอง
.
ภาพสะท้อนจากสื่อบันเทิงตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน เป็นเครื่องยืนยันว่าบทบาทของ 'กำนัน-ผู้ใหญ่บ้าน' ไม่ใช่ตำแหน่งทางราชการที่หยุดนิ่งตายตัว แต่มีพลวัตและถูกปรับเปลี่ยนไปตามบริบทของสังคมมาโดยตลอด สิ่งที่สังคมปัจจุบันมองหาจากกำนันและผู้ใหญ่บ้าน ไม่ใช่อำนาจหรือบารมีที่เข้าถึงยาก แต่คือความสามารถในการจัดการความสัมพันธ์ เป็นตัวกลางที่เชื่อมคนในพื้นที่เข้าด้วยกัน และเป็นคนที่ชาวบ้านสามารถพึ่งพาได้จริงในชีวิตประจำวัน