'ผู้ใหญ่แต่งดำ ผู้เยาว์แต่งขาว' ธรรมเนียมไว้ทุกข์ไทย

ในการเข้าร่วมงานศพหรือพระราชพิธีศพ หลายคนคุ้นตาคือการแต่งกายด้วยสีดำ เพื่อแสดงความอาลัย ความสำรวม และความเคารพต่อผู้ล่วงลับ แต่ในขนบธรรมเนียมไทยดั้งเดิม การแต่งกายไว้ทุกข์มิได้มีเพียงสีดำเท่านั้น หากยังมีการแบ่งสีเครื่องแต่งกายตามฐานะ อายุ และความสัมพันธ์ระหว่างผู้ร่วมพิธีกับผู้วายชนม์ ซึ่งในไทยมีะธรรมเนียมที่ว่า ‘ผู้ใหญ่แต่งดำ ผู้เยาว์แต่งขาว’ ที่สะท้อนระบบคิดเรื่องอาวุโส และความสัมพันธ์ในครอบครัว

ธรรมเนียมการแต่งกายของไทยเมื่อไปงานศพ มีหลักฐานบันทึกไว้ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 ว่า ให้ความสำคัญกับ ‘ลำดับอายุ’ และ ‘สถานะของผู้ไว้ทุกข์’ เป็นสำคัญ หากผู้เข้าร่วมพิธีมีอายุมากกว่าผู้ล่วงลับ เช่น เป็นญาติผู้ใหญ่ เป็นพี่ หรือเป็นผู้มีอาวุโสกว่า มักแต่งกายด้วยสีดำ เพื่อแสดงความเศร้าโศกและความอาลัยในฐานะผู้ใหญ่ที่ส่งผู้เยาว์หรือผู้อ่อนวัยกว่าไปสู่ปรโลก  

ในทางกลับกัน หากผู้เข้าร่วมพิธีมีอายุน้อยกว่าผู้ล่วงลับ เช่น ลูก หลาน ญาติผู้น้อย หรือผู้ที่อยู่ในความอุปการะ มักแต่งกายด้วยสีขาว อันสื่อถึงความบริสุทธิ์ ความนอบน้อม และสถานะของผู้น้อยที่มาแสดงความเคารพต่อผู้จากไป ขณะที่สีม่วงแก่หรือสีน้ำเงินแก่ ใช้สำหรับผู้ที่มิได้มีความเกี่ยวพันทางเครือญาติกับผู้ตายโดยตรง

สีของเครื่องแต่งกายจึงเป็นภาษาทางวัฒนธรรมที่บอกให้เห็นว่า ผู้สวมใส่อยู่ในความสัมพันธ์แบบใดกับผู้ล่วงลับ

ตัวอย่างเช่น ในงานพระราชทานเพลิงพระศพพระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์ กรมขุนสุพรรณภาควดี ณ พระราชวังบางปะอิน เมื่อปี 2448 ซึ่งอยู่ในช่วงปลายรัชสมัยรัชกาลที่ 5 มีข้อสังเกตสำคัญเกี่ยวกับธรรมเนียมการแต่งกายไว้ว่า เจ้านายชั้นผู้ใหญ่ทางด้านขวาทรงภูษาสีดำ ขณะที่เจ้านายผู้เยาว์ซึ่งยังอ่อนวัยทรงเครื่องแต่งกายสีขาว

ที่สำคัญ ในวันดังกล่าว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแหวกธรรมเนียมเดิม ด้วยการทรงฉลองพระองค์สีขาว แทนที่จะเป็นสีดำ เนื่องจากพระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์ทรงเป็นพระราชธิดาองค์โปรด เพื่อแสดงถึงพระเกียรติยศอย่างสูงที่ทรงพระราชทานแด่พระราชธิดาผู้เป็นดั่ง ‘ลูกคู่ทุกข์คู่ยาก’ ของพระองค์

อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบัน ธรรมเนียมการไว้ทุกข์ของไทยได้รับอิทธิพลจากแบบแผนสากลมากขึ้น สีดำจึงกลายเป็นสีหลักที่ประชาชนทั่วไปคุ้นเคยและใช้กันอย่างแพร่หลายในการแสดงความอาลัย โดยเฉพาะในงานพระบรมศพหรือพระราชพิธีสำคัญ ซึ่งมักมีคำแนะนำให้แต่งกายสุภาพสีดำหรือสีเข้ม แต่หากไม่มีชุดสีดำ ก็สามารถใช้สีขาวหรือสีสุภาพอื่นแทนได้ตามความเหมาะสม ทั้งนี้

แม้รูปแบบการแต่งกายไว้ทุกข์ในปัจจุบันจะเปลี่ยนไปตามยุคสมัย แต่แก่นสำคัญของธรรมเนียมยังคงเดิม นั่นคือการแสดงความเคารพต่อผู้จากไปด้วยกิริยาอันสำรวม สุภาพ และเหมาะสม การแต่งดำหรือแต่งขาวจึงไม่ใช่เพียงการเลือกสีเสื้อผ้า หากเป็นการแสดงออกถึงความอาลัย ความผูกพัน และความเข้าใจในขนบธรรมเนียมไทยที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน