กสศ. ชี้ 'เปลี่ยน รมว.ศึกษาฯ บ่อย' ทำการศึกษาไทยตกต่ำ ขาดความต่อเนื่อง

การศึกษาไทยกำลังเผชิญวิกฤตเชิงโครงสร้างที่หยั่งรากลึก ปัญหาความเหลื่อมล้ำทวีความรุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง แม้จะมีความพยายามปฏิรูปมานานกว่าสองทศวรรษ คำถามสำคัญคือ อะไรคือกลไกที่ฉุดรั้งการพัฒนาทุนมนุษย์ของประเทศ และนวัตกรรมรูปแบบใดที่จะเข้ามา 'เปลี่ยนเกม' เพื่อสร้างความเสมอภาคทางการศึกษาอย่างยั่งยืน

“ทำอย่างไรให้เด็กไทยทุกคนเข้าถึงโอกาสทางการศึกษา ไม่มีใครหลุดจากระบบเพราะข้อจำกัดของชีวิต”

บทเรียนราคาแพงจากการเปลี่ยนรัฐมนตรีฯศึกษา 20 คนใน 27 ปี

ดร.ประสาร ไตรรัตน์วรกุล ประธานกรรมการบริหารกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) เปิดเผยในงานปาฐกถาพิเศษ '8 นวัตกรรมเปลี่ยนเกม เพื่ออนาคตที่ยั่งยืนของทุนมนุษย์ไทย' ชี้ให้เห็นถึงจุดอ่อนสำคัญของระบบการศึกษาไทย นั่นคือ 'การขาดความต่อเนื่องเชิงนโยบายและกลไกเชิงสถาบัน'

สถิติตั้งแต่ปี 2542 จนถึงปัจจุบัน (ปี 2569) ประเทศไทยมีการเปลี่ยนรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ (รมว.ศึกษาฯ) มาแล้วมากกว่า 20 คน ส่งผลให้รัฐมนตรีแต่ละคนมีเวลาบริหารงานเฉลี่ยเพียง 10-11 เดือนเท่านั้น เมื่อเปรียบเทียบกับประเทศเพื่อนบ้านในช่วงเวลาเดียวกัน พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญ

• ประเทศไทย เปลี่ยนรัฐมนตรีมากกว่า 20 คน (เฉลี่ยอยู่ในตำแหน่ง 10-11 เดือน) นโยบายเดิมมักถูกระงับหรือเปลี่ยนแปลงโดยรัฐมนตรีคนใหม่

• สิงคโปร์และเวียดนาม เปลี่ยนรัฐมนตรีเพียง 4-5 คน สะท้อนถึงเสถียรภาพและการขับเคลื่อนนโยบายในระยะยาว

ตัวเลขการเปลี่ยนตัวรัฐมนตรีกระทรวงศึกษาธิการไทยสะท้อนถึงความผันผวนทางการเมืองที่ส่งผลกระทบต่อเสถียรภาพของนโยบายสาธารณะ และนโยบายการศึกษาโดยตรง

เปิด 8 นวัตกรรม ลดความเหลื่อมล้ำ เพื่อความยั่งยืนของทุนมนุษย์ไทย

กสศ. ซึ่งจัดตั้งขึ้นตามรัฐธรรมนูญฉบับปี 2560 ในฐานะองค์กรอิสระที่เชื่อมโยงภาครัฐ เอกชน และประชาสังคม ได้พัฒนานวัตกรรมต้นแบบและข้อเสนอแนะเชิงนโยบายที่พยายามหลีกเลี่ยงผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง 

1. ระบบข้อมูล

ทำหน้าที่เป็นฐานรากสำคัญที่เชื่อมโยงข้อมูลรายบุคคลเพื่อค้นหาและติดตามเด็กเยาวชนกลุ่มยากจนที่สุด ตั้งแต่ระดับปฐมวัยจนถึงวัยแรงงาน เพื่อลดปัญหาการตกหล่นของข้อมูล

2. หลักประกันโอกาสทางการศึกษา

จัดสรรงบประมาณแบบมุ่งเป้าผ่านระบบคัดกรองความยากจน เพื่อให้นักเรียนยากจนพิเศษได้รับโอกาสในการศึกษาอย่างต่อเนื่อง

3. Thailand Zero Dropout

โครงการระดับชาติที่มีเป้าหมายในการดึงเด็กที่หลุดออกจากระบบการศึกษากลับเข้ามาสู่การเรียนรู้อีกครั้ง โดยตั้งเป้าให้เด็กหลุดระบบเป็นศูนย์ภายในปี 2570

4. โรงเรียนพัฒนาตัวเอง

พัฒนาระบบการบริหารจัดการและคุณภาพการเรียนรู้ในโรงเรียนผ่านฐานข้อมูล เช่น ระบบ Q-Info สำหรับประเมินนักเรียนรายบุคคล เพื่อยกระดับโรงเรียนด้วยตนเอง

5. ครูรัก(ษ์)ถิ่น

แก้ปัญหาครูจากนอกพื้นที่ขอย้ายออก โดยคัดเลือกเยาวชนในพื้นที่ห่างไกลมาเรียนครูแล้วกลับไปบรรจุในชุมชนบ้านเกิด เพื่อสร้างความยั่งยืนให้กับระบบการศึกษาในพื้นที่

6. การศึกษาที่ยืดหยุ่น

ปรับรูปแบบการศึกษาให้สอดคล้องกับข้อจำกัดในชีวิตของเด็ก เช่น การทำงานช่วยครอบครัว โดยมีโมเดล '1 โรงเรียน 3 รูปแบบ' และการใช้ Learning Passport รับรองผลการเรียนรู้จากประสบการณ์จริง

7. All for Education

สร้างหุ้นส่วนความร่วมมือกับภาคเอกชนและภาคส่วนต่างๆ เพื่อระดมทรัพยากรและร่วมลงทุนในการพัฒนาการศึกษา แทนการพึ่งพาเพียงงบประมาณภาครัฐหรือการบริจาคเพียงอย่างเดียว

8. การวิจัยเชิงประจักษ์

ใช้ข้อมูลวิจัยและหลักฐานทางวิทยาศาสตร์มาเป็น 'เข็มทิศ' ในการกำหนดนโยบาย เพื่อให้การลงทุนด้านการศึกษามีความคุ้มค่าและแก้ปัญหาได้อย่างตรงจุด

วิกฤตงบวิจัยถูกตัด ความเสี่ยงท่ามกลางความผันผวน

แม้ว่า 'การวิจัยเชิงประจักษ์' จะเป็นหัวใจสำคัญในการขับเคลื่อนนโยบายด้วยข้อเท็จจริง แต่สถานการณ์ล่าสุด พบว่า งบประมาณด้านการวิจัยกลับถูกปรับลดลงมากที่สุดเป็นประวัติการณ์ ซึ่ง ดร.ประสารเปรียบเทียบว่า

เหมือนกับการ “โยนเข็มทิศทิ้งในขณะที่เรือกำลังแล่นอยู่กลางมหาสมุทร” การขาดการสนับสนุนเครื่องมือนี้อาจส่งผลให้การประเมินทิศทางและการลงทุนเพื่อสร้างความเสมอภาคทางการศึกษาต้องเผชิญกับความเสี่ยงที่ไม่จำเป็น

ดร.ประสาร กล่าวทิ้งท้ายว่า ความสำเร็จในการขับเคลื่อนนวัตกรรมตลอด 8 ปีที่ผ่านมา ไม่ได้เกิดจาก กสศ. เพียงหน่วยงานเดียว แต่คือ ปรากฏการณ์ผีเสื้อขยับปีก (Butterfly Effect) ที่เกิดจากความร่วมมือของทุกภาคส่วนอย่างแท้จริง

โจทย์ที่ท้าทายที่สุดในขณะนี้คือ การสร้างความยั่งยืนให้นวัตกรรมทางการศึกษาเหล่านี้ ดำเนินต่อไปได้โดยไม่ผูกติดกับความผันผวนของงบประมาณรายปีหรือการเปลี่ยนแปลงของรัฐบาล พร้อมเรียกร้องให้ฝ่ายนิติบัญญัติ ภาคเอกชน และทุกภาคส่วน ร่วมกันออกแบบกลไกเชิงระบบ ทั้งในด้านกฎหมายและการเงินระยะยาวร่วมกัน เพื่อผลักดันให้ความเสมอภาคทางการศึกษากลายเป็นเป้าหมายและความสำเร็จร่วมกันของประเทศไทยอย่างยั่งยืน

FAQ: คำถามที่พบบ่อย

Q: ทำไมการเปลี่ยนรัฐมนตรีกระทรวงศึกษาธิการบ่อยถึงส่งผลเสียต่อการศึกษาไทย?

A: การเปลี่ยนรัฐมนตรีบ่อย ทำให้ขาดความต่อเนื่องในการบริหาร นโยบายที่กำลังดำเนินการมักถูกระงับหรือปรับเปลี่ยนโดยรัฐมนตรีคนใหม่ ส่งผลให้การปฏิรูปเชิงโครงสร้างที่ต้องใช้เวลาในระยะยาวไม่สามารถสำเร็จลุล่วงได้

Q: โครงการ Thailand Zero Dropout ของ กสศ. คืออะไร 

A: เป็นโครงการระดับชาติที่มุ่งเน้นการค้นหาและดึงเด็กเยาวชนที่หลุดออกจากระบบการศึกษากลับเข้าสู่ระบบการเรียนรู้ที่เหมาะสม โดย กสศ. ตั้งเป้าหมายสูงสุดให้จำนวนเด็กที่หลุดออกจากระบบการศึกษาเป็นศูนย์ภายในปี 2570

Q: 'โมเดล 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ' และ Learning Passport ช่วยลดความเหลื่อมล้ำอย่างไร?

A: เป็นนวัตกรรมการศึกษาที่ยืดหยุ่น ออกแบบมาเพื่อเด็กที่มีข้อจำกัดในชีวิต (เช่น ต้องทำงานช่วยครอบครัว) โดยเปิดโอกาสให้เรียนในระบบ นอกระบบ หรือตามอัธยาศัยควบคู่กันได้

ส่วน Learning Passport ทำหน้าที่รับรองผลการเรียนรู้จากประสบการณ์จริง ทำให้เด็กสามารถสะสมและเทียบโอนหน่วยกิตได้แม้ไม่ได้อยู่ในห้องเรียนตามปกติ