'เครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียน' ทรัพย์จากธรรมชาติ สู่มรดกทางภูมิปัญญา

'เครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียน' ทรัพย์จากธรรมชาติ สู่มรดกทางภูมิปัญญา

เจาะลึกภูมิปัญญากว่า 100 ปี ของเครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียน โคราช จากดินเหนียวแร่เหล็กสูงริมน้ำมูล ผสานเทคนิคเผาไฟสูง จนได้สีสัมฤทธิ์เอกลักษณ์แห่งเดียวในไทย

SHORT CUT

  • เครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียนมีต้นกำเนิดจากภูมิปัญญาที่สืบทอดมากว่า 100 ปี ในชุมชนด่านเกวียน จ.นครราชสีมา ซึ่งเป็นเส้นทางการค้าโบราณริมแม่น้ำมูล
  • เอกลักษณ์สำคัญคือการใช้ดินเหนียวเนื้อละเอียดจากบริเวณ 'กุด' ริมฝั่งแม่น้ำมูล ซึ่งมีแร่เหล็กผสมอยู่มาก ทำให้ผลิตภัณฑ์มีความแข็งแกร่งทนทานเป็นพิเศษ
  • กรรมวิธีการเผาด้วยความร้อนสูงทำให้แร่เหล็กในดินหลอมออกมาเคลือบผิว เกิดเป็นสีสันและความมันวาวที่เป็นธรรมชาติ ตั้งแต่สีสัมฤทธิ์ไปจนถึงสีน้ำตาลแดงคล้ายเลือดปลาไหล
  • ผลิตภัณฑ์ได้พัฒนารูปแบบจากเครื่องใช้ในครัวเรือนในอดีต มาสู่ของตกแต่งบ้านและเครื่องประดับดินเผาที่มีดีไซน์หลากหลายในปัจจุบัน

เจาะลึกภูมิปัญญากว่า 100 ปี ของเครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียน โคราช จากดินเหนียวแร่เหล็กสูงริมน้ำมูล ผสานเทคนิคเผาไฟสูง จนได้สีสัมฤทธิ์เอกลักษณ์แห่งเดียวในไทย

ในอดีตพื้นที่บริเวณด่านเกวียน อ.โชคชัย จ.นครราชสีมา มีชื่อเดิมว่า 'ด่านกระโทก' ซึ่งเป็นเมืองหน้าด่านและเส้นทางการค้าทางบกระหว่างนครราชสีมากับชายแดนกัมพูชา ชุมชนนี้ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำมูลที่มีความอุดมสมบูรณ์ และเป็นจุดหยุดพักของกองคาราวานพ่อค้าเกวียนจำนวนมาก ชุมชนแห่งนี้จึงได้รับการขนานนามใหม่ว่า 'ด่านเกวียน' ตามวิถีชีวิตการเดินทางในยุคนั้น

ก่อนการย้ายเข้ามาตั้งรกรากของคนไทย พื้นที่นี้เคยเป็นถิ่นอาศัยของ 'ชาวข่า' เมื่อเกิดการอยู่อาศัยร่วมกัน จึงเกิดการถ่ายทอดกรรมวิธีการทำเครื่องปั้นดินเผาอย่างกว้างขวาง ชาวบ้านจะใช้เวลาว่างจากการทำเกษตรกรรมมาผลิตโอ่ง กระถาง ไห ครก ไว้ใช้ในครัวเรือน รวมถึงขนใส่เกวียนไปค้าขายหรือแลกเปลี่ยนสินค้ากับกัมพูชา ซึ่งได้ถ่ายทอดภูมิปัญญานี้สืบต่อกันมานานกว่า 100 ปี

จุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้ด่านเกวียนกลายเป็นแหล่งค้าเครื่องปั้นดินเผาที่มีชื่อเสียง เกิดขึ้นในช่วงปี พ.ศ. 2485 จากนโยบายชาตินิยมของจอมพล ป.พิบูลสงคราม ที่มุ่งเน้นการสร้างรายได้จากสินค้าท้องถิ่นเพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจ การผลิตเครื่องปั้นดินเผาของชาวด่านเกวียนจึงถูกยกระดับจากการทำไว้ใช้เอง สู่การผลิตเพื่อจำหน่ายอย่างจริงจังในวงกว้าง

'เครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียน' ทรัพย์จากธรรมชาติ สู่มรดกทางภูมิปัญญา

ความลับดินเหนียว 'กุด' วัตถุดิบแร่เหล็กสูงริมฝั่งมูล

ความลับอันเป็นหัวใจสำคัญของเครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียน คือการเลือกสรรวัตถุดิบดินเหนียวเฉพาะถิ่นจากบริเวณที่เรียกว่า 'กุด' หรือแนวกัดเซาะริมฝั่งแม่น้ำมูล เนื้อดินบริเวณนี้มีความละเอียดสูง สีแดงและสีน้ำตาลดำ ที่สำคัญคือมีแร่เหล็กสะสมอยู่เป็นจำนวนมาก ช่วยให้เนื้อดินปั้นขึ้นรูปง่าย ไม่บิดเบี้ยว และทนทานต่อการเผาไฟสูงได้เป็นอย่างดี

เมื่อนำดินที่มีแร่เหล็กสูงเข้าเตาเผาด้วยอุณหภูมิสูง แร่เหล็กในเนื้อดินจะหลอมละลายออกมาเคลือบผิวหน้า เกิดเป็นสีสัมฤทธิ์ สีดำ หรือสีน้ำตาลแดงที่มีความมันวาวตามธรรมชาติ และเมื่อเคาะจะมีเสียงดังกังวาน โดยการเผาที่อุณหภูมิ 900–1,100 °C จะได้เฉดสีน้ำตาลอ่อนถึงเข้ม แต่หากใช้อุณหภูมิสูงกว่า 1,200 °C ขึ้นไป จะได้สีน้ำตาลแดงเข้มคล้ายเลือดปลาไหล ที่มีเนื้อผิวราบเรียบและมันวาวมากยิ่งขึ้น

'เครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียน' ทรัพย์จากธรรมชาติ สู่มรดกทางภูมิปัญญา

'มรดกทางภูมิปัญญา' แห่งงานศิลปหัตถกรรม

ขั้นตอนการนวดเตรียมดิน ถือว่ามีความสำคัญและสะท้อนภูมิปัญญาดั้งเดิม เป็นเอกลักษณ์ของเครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียน ซึ่งสะท้อนถึงทักษะภูมิปัญญาในขั้นตอนการเตรียมดินเพื่อปั้นเป็นเครื่องปั้นดินเผา รวมทั้งภูมิปัญญาที่สะท้อนทักษะเชิงช่าง ในกรรมวิธีการเผา ที่ยังคงใช้เตาเผาแบบดั้งเดิม โดยใช้เตาเผาที่ก่อด้วยอิฐ และใช้ความชำนาญและประสบการณ์ในการดูไฟขณะเข้าเตาเผา ทำให้งานศิลปหัตถกรรมเครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียนยังคงเอกลักษณ์ มีความโดดเด่น และเป็นการรักษาภูมิปัญญาการสร้างงานเครื่องปั้นดินเผาที่ถูกถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น ให้คงอยู่จนถึงปัจจุบัน

'เครื่องปั้นดินเผาด่านเกวียน' ทรัพย์จากธรรมชาติ สู่มรดกทางภูมิปัญญา

 

จากของใช้ในบ้าน สู่ 'เครื่องประดับดินเผา' งานดีไซน์หลากรูปแบบ

ผลิตภัณฑ์ด่านเกวียนไม่ได้มีเพียงของใช้ในบ้านหรือของตกแต่งสวนเท่านั้น แต่ยังมีการสร้างสรรค์เป็นเครื่องประดับดินเผา เช่น สร้อยคอ ต่างหู เข็มกลัด และกำไลข้อมือ โดยร้อยลูกปัดดินเผารูปทรงต่างๆ ทั้งทรงกลม ข้าวหลามตัด ธรรมจักร และสี่เหลี่ยมคางหมู 

ที่มา : ศูนย์ข้อมูลอัญมณีและเครื่องประดับ สถาบันวิจัยและพัฒนาอัญมณีและเครื่องประดับแห่งชาติ (องค์การมหาชน)

ข่าวที่เกี่ยวข้อง

related