ทำไมเราไม่ควรนำ 'นาก' มาเป็นสัตว์เลี้ยง บ้านที่ดีคือที่ไหน?

ช่วงที่ผ่านมา ข่าวและกระแสในโซเชียลมีเดียทำให้เรื่องราวของ ‘นาก’ ไทยกลับมาได้รับความสนใจจากสังคมอีกครั้ง ตั้งแต่การปรากฏตัวของนากธรรมชาติที่ออกมาอวดความน่ารักสร้างรอยยิ้มให้กับผู้คน บริเวณท่าเรือจังหวัดสมุทรปราการ

ไปจนถึงกรณีดราม่าสะเทือนใจล่าสุดของ ‘เจ้าบุญทิ้ง’ นากที่ถูกเจ้าของเดิมแอบนำใส่กล่องมาทิ้งไว้ที่สวนสัตว์เทศบาลนครปฐม และต้องย้ายสถานที่ดูแลกะทันหันหลังจากอยู่กับพี่เลี้ยงอย่างผูกพันมานานกว่า 6 ปี จนเกิดภาวะตรอมใจและจากไป

สองเหตุการณ์นี้ แม้บริบทจะต่างกัน แต่สะท้อนให้เห็นถึงความจริงข้อเดียว นั่นคือ ‘นาก’ ไม่ควรถ่ายทอดความน่ารักอยู่บนเตียงนอนหรือในกรงเลี้ยง แต่ความเจิดจรัสของพวกมันควรอยู่ในบ้านตามธรรมชาติของมัน หรือก็คือ มันไม่ควรถูกนำมาเลี้ยงเป็นสัตว์เลี้ยงตั้งแต่แรก

นากในไทยมีกี่ชนิด?

ในประเทศไทยมีนากอาศัยอยู่ทั้งหมด 4 ชนิด ได้แก่ นากเล็กเล็บสั้น, นากใหญ่ขนเรียบ, นากธรรมดา และนากจมูกขน (หายากที่สุดในโลก)

นากส่วนใหญ่ที่เราพบเจอตามโซเชียลมีเดียหรือถูกลักลอบนำมาเลี้ยงบ่อย ๆ คือ นากเล็บสั้น (Asian Small-clawed Otter) เนื่องจากมีขนาดตัวเล็ก กรงเล็บสั้น และมีใบหน้าน่ารักคล้ายสัตว์เลี้ยง

แต่หากว่ากันตามกฎหมายไทย นากทุกชนิดถือเป็น ‘สัตว์ป่าคุ้มครอง’ ตามพ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 การครอบครอง ค้า เพาะพันธุ์ หรือล่า โดยไม่ได้รับอนุญาตถือเป็นเรื่องผิดกฎหมาย

นิสัยตามธรรมชาติของนากเป็นอย่างไร?

เห็นตัวเล็ก ๆ น่ารัก ขี้อ้อนแบบนี้ แต่รู้ไหมว่านากมีวิถีชีวิตที่เป็น Top Predator หรือผู้ล่าชั้นบนสุดของระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำ

• นากเป็นสัตว์ฝูงและสังคมซับซ้อน : นากอยู่รวมกันเป็นครอบครัว มีการสื่อสารด้วยเสียงและกลิ่นตลอดเวลา การแยกนากมาเลี้ยงตัวเดียวจึงสร้างความเครียดทางจิตวิทยาอย่างรุนแรง
• พลังงานสูง ชอบสำรวจ : พวกมันใช้เวลาส่วนใหญ่ในชีวิตไปกับการว่ายน้ำ ดำน้ำ ล่าเหยื่อ อย่างปลา กุ้ง ปู และเล่นเพื่อฝึกทักษะการล่า
• หวงอาณาเขต : นากใช้มูลและสารคาวหึ่งจากต่อมกลิ่นใต้โคนหางในการป้ายปักอาณาเขต ซึ่งเป็นพฤติกรรมสัญชาตญาณที่ไม่สามารถฝึกให้เลิกทำได้

ทำไมเราไม่ควรนำนากมาเป็นสัตว์เลี้ยง?

การนำนากมาเลี้ยง นอกจากจะผิดกฎหมายแล้ว ยังสร้างความทุกข์ทรมานให้แก่สัตว์และผู้เลี้ยงในหลายมิติ

1. ส่งเสริมวงจรค้าสัตว์ป่า : ลูกนากที่นำมาขายส่วนใหญ่มาจากการ ‘ฆ่าแม่เพื่อขโมยลูก’ ในป่าธรรมชาติ ซึ่งส่งผลกระทบต่อประชากรนากอย่างรุนแรง
2. พฤติกรรมดุร้ายเมื่อโตเต็มวัย : เมื่อนากเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ ฮอร์โมนจะเปลี่ยน ก้าวร้าว กัดรุนแรง และทำลายสิ่งของในบ้าน
3. ปัญหากลิ่นและสวัสดิภาพ : กลิ่นสาบและกลิ่นมูลของนากรุนแรงมาก และบ้านมนุษย์ไม่สามารถตอบสนองความต้องการพื้นที่ชุ่มน้ำสะอาดขนาดใหญ่ที่นากต้องใช้ว่ายน้ำได้ตลอดเวลา
4. ความเครียดสะสม : การเปลี่ยนสถานที่เลี้ยง สภาพแวดล้อม หรือการขาดคู่/ฝูง มักทำให้นากเกิดพฤติกรรมผิดปกติ ตรอมใจ และป่วยเสียชีวิตได้ง่าย

นากมีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ในปัจจุบัน

นากทั่วโลกกำลังเผชิญหน้ากับความเสี่ยงขั้นวิกฤต ตามการจัดอันดับของ IUCN Red List

• นากจมูกขน : Endangered (EN) หรือเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์สูงมาก
• นากเล็กเล็บสั้น - นากใหญ่ขนเรียบ : สถานะ Vulnerable (VU) หรือสุ่มเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์
• นากธรรมดา : สถานะ Near Threatened (NT) เกือบอยู่ในข่ายเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์

ภัยคุกคามหลักมาจาก การสูญเสียพื้นที่ชุ่มน้ำ, มลพิษทางน้ำ ที่ทำให้เหยื่อของมันสะสมสารพิษ และการลักลอบค้านากเลี้ยง ก็ยังเกิดขึ้นต่อเนื่อง

บ้านที่ดีที่สุดคือธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์

นากเป็น indicator species หรือ ตัวชี้วัดความสะอาดและความอุดมสมบูรณ์ของแหล่งน้ำ การที่ชาวบ้านแถวสมุทรปราการได้เห็นนากออกมาปรากฏตัวและจับปลาอย่างสบายใจ นั่นคือสัญญาณบวกว่าพื้นที่ชุ่มน้ำบริเวณนั้นยังคงมีความดุลที่ดี

บทเรียนจากทุกดราม่าและทุกความสูญเสียชี้ให้เราเห็นตรงกันว่า การรักสัตว์ป่าที่ดีที่สุด คือการไม่เอามันมาเป็นของส่วนตัว

เพียงช่วยกันดูแลรักษาแหล่งน้ำ ไม่ทิ้งขยะ ปกป้องป่าชายเลนและพื้นที่ชุ่มน้ำให้สมบูรณ์ เท่านี้เราก็มอบ ‘บ้าน’ มอบ ‘อาหาร’ และคืน ‘อิสรภาพ’ ที่แท้จริงให้กับพวกมัน เพื่อให้ความน่ารักของนากได้คงอยู่คู่ระบบนิเวศไทยไปอีกนาน ๆ