ตรวจการบ้าน 4 ปี 'ทีมชัชชาติ' เมืองสีเขียวในฝัน สอบผ่านหรือไม่?

นับตั้งแต่ได้รับคะแนนเสียงอย่างท่วมท้นจากชาวกรุงเทพมหานครในปี พ.ศ. 2565 จนถึงปี พ.ศ. 2569 นายชัชชาติ สิทธิพันธุ์ และทีมงาน ได้พยายามเปลี่ยนผ่านกระบวนการทำงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นขนาดใหญ่อย่าง กทม. จากเดิมที่เป็นเพียงผู้ทำตามหน้าที่ส่วนกลาง (Operation) มาสู่การเป็น ‘ผู้บริหารจัดการเมือง’ (Manager) โดยพยายามนำข้อมูล (Data) และนวัตกรรมเชิงนโยบายเข้ามาเป็นแกนหลักในการขับเคลื่อน ซึ่งปฏิเสธไม่ได้ว่าทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงในหลายมิติ

อย่างไรก็ตาม ล่าสุดนายชัชชาติได้ตัดสินใจประกาศลาออกก่อนครบวาระเล็กน้อย เพื่อเตรียมตัวลงสมัครรับเลือกตั้งผู้ว่าฯกทม. สมัยที่ 2 ภายใต้แคมเปญ 'กรุงเทพฯ ทำงาน' เพื่อสานต่อพิมพ์เขียว Bangkok 2030 ที่วางไว้

ก่อนที่ศึกเลือกตั้งครั้งใหม่จะเริ่มขึ้น คอลัมน์ Keep The World ของ SPRiNG ได้มีโอกาสร่วมฟังการสรุปผลงานตลอด 4 ปีที่ผ่านมาของทีมชัชชาติ ในมิติการจัดการสิ่งแวดล้อม ซึ่งมี นายพรพรหม ณ.ส. วิกิตเศรษฐ์ ที่ปรึกษาของผู้ว่าฯ ในฐานะ Chief Sustainability Officer (CSO) หรือผู้บริหารด้านความยั่งยืนคนแรกของ กทม. เป็นผู้รับผิดชอบหลัก เราจึงขอสรุปผลงานออกมาเป็น 3 ด้านสำคัญ เพื่อตรวจการบ้านว่านโยบายสิ่งแวดล้อมที่เคยหาเสียงไว้นั้น ทำได้จริงมากน้อยแค่ไหน

การจัดการขยะ เซฟงบเกือบพันล้าน แต่พฤติกรรมคนเมืองยังต้องลุ้น

ผลงานที่จับต้องได้ที่สุดและมีตัวเลขสถิติชี้วัดชัดเจน คือการปรับปรุงระบบบริหารจัดการขยะจนสามารถ ประหยัดงบประมาณได้กว่า 973 ล้านบาทต่อปี ผ่านนโยบาย ‘ไม่เทรวม’ ซึ่งข้อมูลจาก กทม. ระบุว่าสามารถลดปริมาณขยะที่ต้องนำไปฝังกลบลงได้ถึง 1,326 ตันต่อวัน เมื่อเทียบกับค่าเฉลี่ยในช่วงก่อนสถานการณ์โควิด-19

• ใช้จิตวิทยาเศรษฐศาสตร์ (Pay-as-you-throw): เปลี่ยนจากการขอความร่วมมือดื้อๆ มาเป็นการใช้มาตรการ ‘ทิ้งน้อยจ่ายน้อย’ โดยภาคครัวเรือนที่ร่วมคัดแยกขยะอย่างถูกต้องจะได้รับการลดหย่อนค่าธรรมเนียมจากเดือนละ 60 บาท เหลือ 20 บาท ส่วนผู้ประกอบการรายใหญ่ (Size L) หากมีระบบจัดการขยะต้นทางที่ดี จะลดรายจ่ายค่าธรรมเนียมจากหลักหมื่นเหลือหลักพันบาท ถือเป็นการสร้างแรงจูงใจด้วยตัวเลขในกระเป๋าตังค์

• ระบบปิดลดกลิ่นรบกวน: จัดรถเก็บเศษอาหารแยกเฉพาะเพื่อส่งต่อให้เกษตรกร (ปัจจุบันมีร้านค้าเข้าร่วมกว่า 1,000 แห่ง) และเปิดโรงงานกำจัดขยะอินทรีย์ระบบปิดที่อ่อนนุชเพื่อเปลี่ยนเศษอาหารเป็นปุ๋ยอัดเม็ด พร้อมร่วมทุนกับจีนสร้างเตาเผาผลิตไฟฟ้า (Waste-to-Energy) ส่งพลังงานกลับสู่ระบบของ กฟผ. และติดตั้งศูนย์คัดแยกวัสดุรีไซเคิล (MRF) ที่ใช้เทคโนโลยี AI เข้ามาช่วยชี้เป้าแยกขยะแห้งกลับเข้าสู่ภาคอุตสาหกรรม
• ข้อสังเกต: แม้ตัวเลขขยะฝังกลบจะลดลงอย่างน่าชื่นชม แต่ในความเป็นจริง มาตรการเหล่านี้ยังกระจุกตัวอยู่ในกลุ่มนำร่อง และยังมีข้อร้องเรียนเรื่องกลิ่นจากชุมชนรอบเขตกำจัดขยะอ่อนนุชและหนองแขมอยู่บ่อยครั้งในวันที่สภาพอากาศนิ่ง ซึ่งเป็นโจทย์ที่ต้องติดตามดูประสิทธิภาพในระยะยาว

วิกฤตฝุ่น PM2.5 เลิกฉีดน้ำละเลงฟ้า หันมาแก้ที่วิทยาศาสตร์ต้นตอ

กทม. ปรับวิธีรับมือฝุ่นจากเดิมที่มักถูกวิจารณ์เรื่องการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุอย่างการฉีดพ่นน้ำขึ้นฟ้า เปลี่ยนมาใช้กระบวนการทางวิทยาศาสตร์โดยการจัดตั้งสิ่งที่เรียกว่า ‘ทีมนักสืบฝุ่น’ เข้ามาวิเคราะห์โครงสร้างปัญหา

• สืบจากเคมีข้ามพรมแดน: กทม. นำฝุ่นเข้าแล็บวิเคราะห์องค์ประกอบทางเคมีจนพบว่า ฝุ่นพิษในเขตเมืองเชื่อมโยงอย่างมีนัยสำคัญกับการเผาชีวมวลในจังหวัดเพื่อนบ้าน (เช่น นครนายก) จึงปรับมาใช้ระบบพยากรณ์อากาศล่วงหน้า 7 วัน เพื่อประสานงานขอให้จังหวัดต้นทางงดการเผาในช่วงที่สภาพอากาศปิด

• คุมมลพิษจากแหล่งกำเนิดในเมือง: จับมือเอกชนจัดแคมเปญ Green List ชวนรถยนต์ดีเซลเก่าเปลี่ยนไส้กรองและน้ำมันเครื่องในราคาพิเศษ (เข้าร่วมกว่า 4 แสนคัน) ควบคู่กับการประกาศ ‘เขตควบคุมมลพิษ’ ทั่วกรุงเทพฯ เป็นครั้งแรก เพื่อเพิ่มอำนาจให้เจ้าหน้าที่ตรวจจับและบังคับใช้กฎหมายกับรถควันดำ ส่งผลให้จำนวนวันที่ฝุ่นเกินมาตรฐานลดลงถึง 50% (จาก 56 วันเหลือ 28 วัน)

• ข้อสังเกต: แม้ตัวเลขวันฝุ่นเกินมาตรฐานจะลดลงตามสถิติของ กทม. แต่ในความเป็นจริง ช่วงฤดูหนาวที่สภาพอากาศกดทับ ค่าฝุ่น PM2.5 ก็ยังพุ่งสูงเกินเกณฑ์ที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพอยู่ดี สะท้อนว่ามาตรการที่มีขอบเขตเฉพาะในกรุงเทพฯ ยังไม่เพียงพอตราบใดที่ยังแก้ปัญหามลพิษข้ามพรมแดนไม่ได้เด็ดขาด

สวน 15 นาที พื้นที่เขียวเพิ่มขึ้น แต่การบำรุงรักษายังเหลื่อมล้ำ

นโยบายเพิ่มพื้นที่สีเขียวภายใต้แนวคิด ‘สวน 15 นาที’ ตั้งเป้าให้ประชาชนสามารถเข้าถึงพื้นที่สาธารณะได้ในระยะเดิน 800 เมตร ปัจจุบันมีการเพิ่มสวนชุมชนขนาดเล็กกระจายไปแล้วเกือบ 500 แห่ง และมียอดการปลูกต้นไม้สะสมตามนโยบายทะลุเป้า 1 ล้านต้นไปเรียบร้อยแล้ว

• วิศวกรรมเมืองเชื่อมข้ามสำนัก: พยายามทลายการทำงานแบบแยกส่วน (Silos) โดยประสานงานระหว่างสำนักการโยธาและสำนักสิ่งแวดล้อม บังคับใช้เทคโนโลยี ‘ยางมะตอยพรุน’ (Porous Asphalt) รอบโคนต้นไม้ริมทาง เพื่อให้น้ำและอากาศซึมผ่านถึงราก ช่วยให้ต้นไม้ในเมืองแข็งแรง ไม่ยืนต้นตาย และลดปัญหารากดันทางเท้าพัง รวมถึงเปลี่ยนอดีตบ่อขยะอ่อนนุชให้เป็นสวยป่านิเวศ (Urban Forest) เพื่อลดปรากฏการณ์เกาะความร้อนเมือง (Urban Heat Island)

• ข้อสังเกต: แม้จำนวนสวนจะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว แต่อัตราส่วนพื้นที่สีเขียวต่อประชากรในหลายเขตเมืองชั้นในยังคงต่ำกว่ามาตรฐานสากล และสวนขนาดเล็กในหลายชุมชนยังประสบปัญหาขาดแคลนงบประมาณและบุคลากรในการบำรุงรักษาระยะยาว ทำให้บางแห่งเริ่มทรุดโทรมลง

หากทีมชัชชาติ ได้ทำงานต่อสมัยที่ 2...

หากได้รับโอกาสกลับเข้ามาทำงานต่อในสมัยที่ 2 นายพรพรหมเผยว่า แผนงานของทีมชัชชาติจะเปลี่ยนผ่านจากการขอความร่วมมือและเก็บข้อมูล ไปสู่ "การบังคับใช้กฎหมายและนวัตกรรมขั้นสูง" โดยแบ่งเป็น 5 เสาหลักโครงสร้างใหม่ ดังนี้:

การปฏิรูปกฎหมายและโครงสร้าง (Structural & Legal Reform)

• เตรียมตั้ง "เจ้าพนักงานอากาศ": รองรับ พ.ร.บ. อากาศสะอาด ทันทีที่กฎหมายแม่บทประกาศใช้ โดยจะให้อำนาจเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นเข้าตรวจโรงงานและรถโดยสารสาธารณะได้โดยตรง พร้อมผลักดันการบริหารจัดการร่วมกันแบบ Air Shed กับจังหวัดข้างเคียง และเก็บค่าธรรมเนียมจากผู้ปล่อยมลพิษ
• ข้อบัญญัติบังคับแยกขยะ: ออกกฎหมายบังคับให้แหล่งกำเนิดขยะขนาดใหญ่ (Size L) ต้องคัดแยกขยะ 4 ประเภท (อินทรีย์, รีไซเคิล, อันตราย, ทั่วไป) หากฝ่าฝืนจะมีบทลงโทษตามกฎหมาย รวมถึงการบังคับให้หมู่บ้านจัดสรรคืนพื้นที่จุดพักขยะรวมตามกฎหมายจัดสรรที่ดิน

นวัตกรรมขยะ 2.0 (Zero Waste Infrastructure)

• ศูนย์คัดแยก AI (MRF): วางแผนสร้างศูนย์คัดแยกวัสดุรีไซเคิลอัตโนมัติเต็มรูปแบบที่อ่อนนุชและหนองแขม โดยใช้ระบบ AI ในการคัดแยกขยะแห้ง (เช่น พลาสติกหลากประเภท, กล่องนม) เพื่อส่งกลับเข้าโรงงานอุตสาหกรรมได้ทันที
• เพิ่มกำลังผลิตโรงไฟฟ้าขยะ: ตั้งเป้าเพิ่มขีดความสามารถของเตาเผาขยะผลิตไฟฟ้า (Waste-to-Energy) ให้ได้ถึง 2,500 ตันต่อวัน หรือคิดเป็น 1 ใน 4 ของขยะทั้งหมด เพื่อลดสัดส่วนการฝังกลบให้เหลือน้อยที่สุด
• เปลี่ยนผ่านสู่รถขยะ EV: มีแผนเปลี่ยนรถจัดเก็บขยะในกรุงเทพฯ เป็นระบบไฟฟ้าทั้งหมดเพื่อลดมลพิษ พร้อมติดตั้งระบบยกถังอัตโนมัติ (Automated Tipping) เพื่อลดภาระแรงงาน

นักสืบฝุ่น 2.0 และเครือข่ายระดับภูมิภาค

• Super Station & AI Monitoring: ติดตั้งเครื่องมือตรวจวัดองค์ประกอบเคมีของฝุ่นขั้นสูงร่วมกับเครือข่ายวิจัยจากจีน เพื่อวิเคราะห์แหล่งกำเนิดฝุ่นได้แบบ Real-time และแม่นยำยิ่งขึ้น พร้อมขยายผล 'นครนายกโมเดล' ไปยังทุกจังหวัดรอบปริมณฑลอย่างเป็นระบบในช่วงอากาศปิด

พื้นที่สีเขียวและผังเมืองเชิงนิเวศ (Urban Resilience)

• เนรมิตสวนป่าอ่อนนุช 160 ไร่: พลิกโฉมอดีตแลนด์ฟิลล์ (บ่อฝังกลบขยะ) พื้นที่กว่า 160 ไร่ ให้กลายเป็นสวนป่านิเวศขนาดใหญ่ที่เป็นทั้งแหล่งเรียนรู้และปอดของกรุงเทพฯ ฝั่งตะวันออก และกำหนดให้โครงการปรับปรุงทางเท้าใหม่ทั้งหมดต้องใช้มาตรฐานยางมะตอยพรุน

การบริหารจัดการเมืองเชิงรุก (City Management Service)

• Outsource รถขยะเขตเมืองใหม่: พิจารณาจ้างเหมาเอกชน (Outsource) ในการจัดเก็บขยะสำหรับพื้นที่เมืองขยายตัว เช่น กรุงเทพฯ ตะวันออก โดยผูกเงื่อนไขการแยกขยะอินทรีย์ไว้ในสัญญา เพื่อแก้ข้อจำกัดด้านงบประมาณบุคลากรของรัฐ
• Bangkok Food Strategy: บูรณาการระบบ Food Bank ให้สตรองขึ้น รวบรวมเศษอาหารจากห้างร้าน-ร้านอาหาร กลับเข้าสู่โรงงานปุ๋ยอัดเม็ดของ กทม. เพื่อแจกจ่ายเกษตรกรและประชาชนที่ร่วมแยกขยะ เป็นการปิดลูปเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) แบบสมบูรณ์

คิดว่า 'เมืองสีเขียว' สอบผ่านไหม?

หากวิเคราะห์อย่างเป็นกลาง ตลอด 4 ปีที่ผ่านมาของทีมชัชชาติ ถือว่าสอบผ่านในแง่ของ ‘การตั้งต้นวางระบบเมืองด้วยข้อมูลและวิทยาศาสตร์’ มีตัวเลขงบประมาณที่เซฟได้และปริมาณขยะที่ลดลงเป็นตัวชี้วัดที่จับต้องได้จริง ถือเป็นนิมิตหมายที่ดีในการยกระดับโครงสร้างสิ่งแวดล้อมของเมือง

แต่แผนงานในอนาคตที่ทีมงานตั้งเป้าไว้ในสมัยที่ 2 ถือเป็น 'ของจริง' ที่ท้าทายกว่าเดิมมาก เพราะการเปลี่ยนผ่านจากการขอความร่วมมือ ไปสู่ ‘การบังคับใช้กฎหมายและมาตรการลงโทษ’ จะต้องเผชิญแรงเสียดทานอย่างรุนแรงจากทั้งภาคประชาชนที่ยังไม่พร้อม และภาคธุรกิจขนาดใหญ่ที่มีส่วนได้ส่วนเสีย

สุดท้ายแล้ว พิมพ์เขียว 'กรุงเทพฯ เมืองสีเขียวปี 2030' จะสำเร็จตามที่หาเสียงไว้ หรือเป็นเพียงนโยบายบนหน้ากระดาษ ผลงานที่ผ่านมาและแผนงานต่อจากนี้ คือสิ่งที่ประชาชนชาวกรุงต้องนำไปพิจารณาชั่งน้ำหนักร่วมกันในคูหาเลือกตั้งที่กำลังจะถึงนี้!