ไทยสร้าง ‘ขยะพลาสติก’ รั้งอันดับ 6 ของโลก เร่งพลิกโฉม ‘ซาเล้ง-ร้านของเก่า’ ลดปัญหา

ท่ามกลางวิกฤตขยะพลาสติกที่ประเทศไทยยังคงรั้งอันดับ 6 ของโลกในการเป็นผู้สร้างขยะพลาสติกสู่สิ่งแวดล้อม วันนี้ทิศทางการจัดการขยะของประเทศกำลังก้าวสู่จุดเปลี่ยนครั้งสำคัญ เมื่อหน่วยงานภาครัฐเริ่มหันมาให้ความสำคัญกับการดึง “กลุ่มซาเล้ง” และ “ร้านรับซื้อของเก่า” ซึ่งเปรียบเสมือนกองทัพมดที่อยู่นอกระบบ ให้เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของระบบบริหารจัดการขยะอย่างเป็นทางการ

จากการเป็น ‘คนนอก’ สู่ ‘กลไกสำคัญ’ ในระบบเศรษฐกิจหมุนเวียน แม้ที่ผ่านมาบทบาทของท้องถิ่นอย่างเทศบาล หรือกรุงเทพมหานคร จะเป็นผู้ดูแลการจัดเก็บขยะเป็นหลัก แต่ในความเป็นจริงแล้ว “ร้านรับซื้อของเก่า” มีบทบาทที่สำคัญอย่างยิ่งในการคัดแยกขยะประเภทต่างๆ เพื่อนำกลับไปใช้ประโยชน์ใหม่อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันกลุ่มเหล่านี้ส่วนใหญ่ยังอยู่นอกระบบ ทำให้ไม่ทราบถึงแหล่งที่มาของขยะว่าถูกจัดเก็บมาอย่างถูกต้องหรือไม่

ดร.วิจารย์ สิมาฉายา ผู้อำนวยการสถาบันสิ่งแวดล้อมไทย และนายกสมาคม PPP Plastics กำลังเร่งยกระดับมาตรฐานซาเล้งและร้านรับซื้อของเก่า “กลไกสำคัญสู่ระบบนิเวศเศรษฐกิจหมุนเวียน” ภายใต้โครงการยกระดับมาตรฐานซาเล้งและร้านรับซื้อของเก่า จัดขึ้นโดยความร่วมมือจากองค์กรภาคีเครือข่ายที่มีส่วนร่วมในการขับเคลื่อนโครงการฯ โดยโครงการใหม่นี้จึงมุ่งเน้นไปที่การ “เสริมสร้างศักยภาพ” โดยเริ่มตั้งแต่การให้ความรู้เรื่องการคัดแยกขยะพลาสติกอย่างละเอียด เนื่องจากพลาสติกแต่ละชนิดมีคุณสมบัติและมูลค่าที่แตกต่างกัน หากแยกประเภทได้ถูกต้องจะช่วยเพิ่มมูลค่าให้กับขยะเหล่านั้นได้อย่างมหาศาล

นอกจากนี้ ยังมีการจัดทำฐานข้อมูลผ่านการลงทะเบียน เพื่อดึงพี่น้องชาวซาเล้งที่มีอยู่หลักแสนรายทั่วประเทศเข้าสู่ระบบอย่างเป็นระบบนำร่อง ‘กรุงเทพฯ-EEC’ สร้างเครือข่ายกองทัพมดจัดการขยะ ในระยะเริ่มต้นได้มีการปักหมุดพื้นที่นำร่องในจุดยุทธศาสตร์สำคัญ ได้แก่ กรุงเทพมหานคร และพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) โดยเฉพาะจังหวัดระยอง โดยตั้งเป้าหมายสร้างเครือข่ายซาเล้งอย่างน้อย 100 รายในกรุงเทพฯ และอีก 100 รายในพื้นที่ EEC เพื่อเชื่อมโยงเข้ากับร้านรับซื้อของเก่าอย่างเป็นขบวนการ

การจัดการนี้ไม่ใช่เพียงแค่การเก็บขยะ แต่เป็นการสร้างเครือข่ายให้พวกเขารู้ว่าจะต้องนำขยะที่คัดแยกแล้วไปขายที่ไหน อย่างไร เพื่อให้เกิดวงจรการจัดการที่มีประสิทธิภาพสูงสุดตอบโจทย์เทรนด์โลก: เมื่อ ‘ขยะรีไซเคิล’ คือเงื่อนไขการส่งออก เหตุผลที่ต้องเร่งจัดระเบียบซาเล้งและร้านของเก่าในตอนนี้ ส่วนหนึ่งมาจากแรงกดดันของตลาดโลก ในปัจจุบันบางประเทศ เช่น เยอรมนี เริ่มมีการตั้งเงื่อนไขว่าบรรจุภัณฑ์สินค้า โดยเฉพาะบรรจุภัณฑ์อาหารที่ส่งเข้าไปขาย จะต้องมีส่วนประกอบของพลาสติกพรีไซเคิล (Recycled Plastic) ไม่น้อยกว่า 30%

หากประเทศไทยยังไม่มีระบบการจัดเก็บและคัดแยกขยะพลาสติกที่มีประสิทธิภาพจากต้นทาง เราจะสูญเสียโอกาสในการนำทรัพยากรเหล่านี้กลับมาใช้ใหม่ตามหลักเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) และอาจส่งผลกระทบต่อภาพรวมการส่งออกสินค้าของไทยในอนาคต แก้ปัญหาไมโครพลาสติก ป้องกันวิกฤตสุขภาพ นอกเหนือจากมิติทางเศรษฐกิจ การดึงซาเล้งเข้าสู่ระบบยังเป็นการแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมที่รุนแรงอย่าง “ขยะในทะเล” ซึ่งนำไปสู่ปัญหาไมโครพลาสติกสะสมในสัตว์น้ำและเข้าสู่ร่างกายมนุษย์ในที่สุด

ภายใต้ร่างอนุสัญญาพลาสติกโลกที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ทุกประเทศถูกบังคับให้ต้องมีระบบ “เก็บกลับคืน” พลาสติกที่ใช้แล้วการจัดระเบียบและให้เกียรติอาชีพซาเล้งรวมถึงร้านรับซื้อของเก่าในวันนี้ จึงไม่ใช่เพียงแค่การจัดการขยะในชุมชน แต่คือการสร้างรากฐานที่เข้มแข็งให้กับประเทศไทยในการรับมือกับความท้าทายด้านสิ่งแวดล้อมและเศรษฐกิจในระดับสากลอย่างยั่งยืน