
หนังสือ Alice's Adventures in Wonderland (การผจญภัยของอลิซในแดนมหัศจรรย์) โดย Lewis Carroll เรื่องราวของหนังสือเล่มนี้เริ่มต้นจากนิทานเล่าปากเปล่า
เรื่องราวของหนังสือเล่มนี้เริ่มต้นจากนิทานเล่าปากเปล่า Lewis Carroll เล่าเรื่องราวแฟนตาซีให้เด็กหญิง Alice Liddell ฟังระหว่างพายเรือเล่นไปตามแม่น้ำที่อ็อกซ์ฟอร์ด ก่อนจะเรียบเรียงและตีพิมพ์ครั้งแรกในปี 1865 ตามคำคะยั้นคะยอของอลิซตัวจริงเอง
หนังสือเล่มนี้ดังทันทีตั้งแต่วันแรกๆ เพราะเป็นเล่มแรกๆ ที่กล้าทิ้งขนบวรรณกรรมเด็กยุควิกตอเรียนที่ต้องสอนศีลธรรมทุกหน้า หันมาเล่าเรื่องเพื่อความสนุกและจินตนาการล้วนๆ แบบที่ไม่เคยมีมาก่อน จนกลายเป็นหนังสือเด็กขายดีที่สุดเล่มหนึ่งในอังกฤษยุคนั้น และไม่เคยหยุดพิมพ์เลยนับตั้งแต่วันนั้นจนถึงวันนี้ 160 ปีผ่านไป มันยังถูกอ่าน วิเคราะห์ อ้างอิง และดัดแปลงต่อเนื่องไม่ขาดสาย ซึ่งคือสิ่งที่บทความนี้จะพาไปสำรวจว่าทำไม
โลกทุกวันนี้เต็มไปด้วยข้อมูลที่ดูเหมือนไม่ต่อเนื่องกัน กฎเกณฑ์ที่เปลี่ยนไปเรื่อยๆ และความจริงที่ถูกตั้งคำถามอยู่ตลอดเวลา ฟังดูคุ้นๆ ใช่ไหม? นี่แหละคือโลกของ Wonderland ที่ Carroll เขียนไว้เมื่อ 160 ปีก่อน อลิสตกลงไปในรูกระต่ายแล้วพบว่ากฎเกณฑ์ที่เธอคุ้นเคยใช้ไม่ได้อีกต่อไป ต้องปรับตัว ตั้งคำถาม และหาความหมายใหม่ในโลกที่ดูสับสนวุ่นวาย ประสบการณ์นี้ใกล้เคียงกับการใช้ชีวิตในยุคดิจิทัลที่ข้อมูลท่วมท้นและความแน่นอนหายาก มากกว่าที่คนรุ่นก่อนจะเคยรู้สึก
นอกจากนี้ Alice in Wonderland ยังเป็น 'ภาษากลาง' ทางวัฒนธรรมที่แทรกซึมอยู่ในสื่อที่คนรุ่นใหม่บริโภคอยู่แล้วทุกวัน ไม่ว่าจะเป็นภาพยนตร์ ซีรี่ย์ เกม เพลง หรือมีม การอ่านต้นฉบับจึงไม่ใช่แค่การอ่านนิทานเก่า แต่คือการปลดล็อกรหัสอ้างอิงที่ซ่อนอยู่ทั่วไปในวัฒนธรรมป๊อปที่พวกเขาคุ้นเคย ทำให้ดูหนัง เล่นเกม หรือฟังเพลงเรื่องเดิมๆ ได้ลึกซึ้งขึ้นอีกชั้น
ที่สำคัญไปกว่านั้น หนังสือเล่มนี้สอนทักษะที่มีค่ามากในยุคที่ข้อมูลปลอมและตรรกะบิดเบือนแพร่กระจายง่าย — นั่นคือการรู้เท่าทันภาษาและการตั้งคำถามกับสิ่งที่ดูเหมือน 'สมเหตุสมผล' ในเรื่องมีตัวละครชื่อ Humpty Dumpty (ไข่ยักษ์ที่นั่งอยู่บนกำแพง) พูดกับอลิสว่าคำจะหมายความอะไรก็ได้ตามที่ผู้พูดต้องการ บทสนทนาสั้นๆ นี้คือบทเรียนที่ตรงกับยุคที่คำนิยามของความจริงถูกบิดเบือนได้ง่ายในโลกออนไลน์
พูดง่ายๆ คือ 'Wonderland ไม่ใช่แค่โลกจินตนาการที่ไกลตัว แต่เป็นภาพสะท้อนของโลกที่คนรุ่นใหม่กำลังใช้ชีวิตอยู่'
เมื่อพูดถึง Alice in Wonderland หลายคนอาจนึกถึงแค่นิทานเด็กสนุกๆ เรื่องกระต่ายขาว โต๊ะน้ำชาบ้าคลั่ง หรือราชินีที่ชอบตะโกน "ตัดหัวมัน!" แต่ถ้าลองพลิกอ่านอีกครั้งในวัยผู้ใหญ่ คุณจะพบว่าหนังสือเล่มบางๆ ที่ Lewis Carroll เขียนขึ้นในปี 1865 เล่มนี้ ซ่อนความคิดที่ลึกซึ้งเกินคาด และยังคงส่งอิทธิพลต่อโลกวรรณกรรม ปรัชญา และวัฒนธรรมป๊อปมาจนถึงทุกวันนี้
ก่อนยุค Carroll วรรณกรรมเด็กเกือบทั้งหมดต้องมี 'บทเรียนสอนใจ' แฝงอยู่ทุกหน้า เด็กอ่านจบต้องรู้สึกว่าตัวเองถูกสั่งสอน แต่ Carroll กล้าเขียนเรื่องที่ไม่มีคำสอนตรงไปตรงมาเลยสักบท มีแต่จินตนาการ ความสนุก และความไร้เหตุผลที่ชวนหัวเราะ
นี่คือจุดเปลี่ยนสำคัญที่เปิดประตูให้วรรณกรรมเด็กกล้าเป็น 'พื้นที่ของจินตนาการล้วนๆ' ได้เป็นครั้งแรก และเป็นรากฐานที่ทำให้หนังสือเด็กยุคหลังๆ ไม่ต้องแบกภาระสอนศีลธรรมในทุกหน้ากระดาษอีกต่อไป
เหตุผลที่ควรอ่าน : ถ้าคุณอยากเข้าใจว่าวรรณกรรมเด็กสมัยใหม่มีจุดเริ่มต้นจากไหน เล่มนี้คือจุดตั้งต้นที่มองข้ามไม่ได้
Carroll ไม่ได้แค่เขียนเรื่องแปลกๆ สุ่มๆ แต่สร้าง 'ตรรกะของความไร้เหตุผล' ที่มีโครงสร้างแน่นเนียน
ตัวอย่างเช่น แมวเชสเชียร์ (แมวที่ยิ้มได้และหายตัวได้ ปรากฏตัวลอยอยู่บนต้นไม้) มีบทสนทนากับอลิสที่เล่นกับนิยามของคำว่า "บ้า" และในฉากงานเลี้ยงน้ำชาของคนทำหมวก (The Mad Hatter's Tea Party) ที่ตัวละครนั่งดื่มชากันแบบวนไปวนมาไม่จบ ก็ล้อเลียนแนวคิดเรื่องเวลาและมารยาททางสังคม ทุกฉากดูไร้สาระแต่กลับมีเหตุผลซ่อนอยู่เสมอ
Carroll ยังเป็นปรมาจารย์ด้านการเล่นคำ (wordplay) เขาถึงขั้นบัญญัติศัพท์ใหม่อย่าง 'chortle' และ 'galumph' ขึ้นเองในบทกวี 'Jabberwocky' ซึ่งกลายเป็นคำที่ใช้จริงในภาษาอังกฤษมาจนถึงปัจจุบัน
เหตุผลที่ควรอ่าน : นี่คือหนังสือที่ทำให้คุณเห็นว่า 'ความไร้สาระ' ก็เป็นศิลปะได้ ถ้าเขียนด้วยความแม่นยำทางภาษาระดับสูง
ฉากหนึ่งที่แสดงความเจ้าเล่ห์ทางภาษาของ Carroll ได้ชัดที่สุดคือตอนที่อลิสเจอหนูตัวหนึ่งกำลังว่ายน้ำอยู่ในสระน้ำตา (ที่เกิดจากอลิสร้องไห้ตอนตัวใหญ่) หนูตัวนี้พูดกับอลิสว่า 'Mine is a long and sad tale!' (เรื่องราวของฉันมันยาวและเศร้าเหลือเกิน) แต่อลิสที่กำลังจ้องมองหางของหนูอยู่กลับตีความผิดทันทีว่า 'It is a long tail, certainly, but why do you call it sad?' (หางของเธอช่างยาวจริงๆ นั่นแหละ แต่ทำไมเธอถึงบอกว่ามันเศร้าล่ะ?)
มุกนี้เล่นกับคำพ้องเสียง Tale (เรื่องเล่า) กับ Tail (หาง) — และที่เจ๋งกว่านั้นคือ Carroll ไม่ได้หยุดแค่มุกตลก แต่ยังจัดพิมพ์บทกวีเรื่องราวของหนูให้ตัวอักษรเรียงตัวเป็นรูปหางที่ค่อยๆ เรียวลงบนหน้ากระดาษจริงๆ กลายเป็นหนึ่งในตัวอย่างแรกๆ ของ 'concrete poetry' หรือกวีที่รูปทรงบนหน้ากระดาษมีความหมายเท่ากับตัวเนื้อหา
เหตุผลที่ควรอ่าน : ถ้าคุณเติบโตมากับมีมและมุกเล่นคำบนโซเชียล คุณกำลังเสพวัฒนธรรมแบบเดียวกับที่ Carroll บุกเบิกไว้ตั้งแต่ยุควิกตอเรีย เพียงแต่เปลี่ยนแพลตฟอร์มจากหน้ากระดาษมาเป็นหน้าฟีดเท่านั้นเอง
'Lewis Carroll' เป็นนามปากกาของ ชาร์ลส์ ดอดจ์สัน (Charles Dodgson) เกิดปี 1832 ที่มณฑลเชเชอร์ (Cheshire)ประเทศอังกฤษ ในครอบครัวอนุรักษนิยมทางศาสนาที่มีพี่น้องมากถึง 11 คน ในวัยเด็กเขาป่วยเป็นไข้จนหูหนวกไปข้างหนึ่ง และโรคไอกรนทำให้หน้าอกอ่อนแอเรื้อรัง นอกจากนี้ยังพูดติดอ่างอย่างรุนแรงตลอดชีวิต
ดอดจ์สันเติบโตมาเป็น 'เรอเนซองส์แมน' แบบยุควิกตอเรียนตัวจริง เขาเป็นศาสตราจารย์วิชาคณิตศาสตร์ผู้เชี่ยวชาญด้านเรขาคณิตและตรรกศาสตร์ประจำ Christ Church College มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด ที่ซึ่งเขาทำงานวิชาการอยู่ตลอดชีวิต ควบคู่ไปกับความสนใจอีกหลายด้าน ทั้งกวี นักประดิษฐ์ และช่างภาพสมัครเล่น
แม้แต่นามปากกาก็เป็นเกมทางภาษา เขาเอาชื่อจริง 'Charles Ludwidge' แปลเป็นละตินเป็น 'Carolus Ludovicus' สลับหน้าหลัง แล้วแปลกลับเป็นอังกฤษจนได้ 'Lewis Carroll' สะท้อนความรักในการเล่นคำและปริศนาที่ซ่อนอยู่ตั้งแต่หน้าปกหนังสือ
ตัวละครอลิสมีแรงบันดาลใจมาจากเด็กหญิงในชีวิตจริงชื่อ อลิซ ลิดเดลล์ (Alice Liddell) ลูกสาวของเฮนรี ลิดเดลล์ คณบดีวิทยาลัย Christ Church ดอดจ์สันมักพากลุ่มเด็กๆ นั่งเรือเล่นไปตามแม่น้ำในออกซฟอร์ด และเริ่มต้นเล่าเรื่องราวแฟนตาซีที่เต็มไปด้วยจินตนาการและการหักมุมให้ฟังระหว่างทาง ก่อนที่ภายหลังเขาจะเรียบเรียงและตีพิมพ์เป็นหนังสือตามคำคะยั้นคะยอของอลิซตัวจริงเอง
การเขียนและการเล่านิทานให้เด็กๆ ฟังจึงเป็นพื้นที่ที่เขา 'เป็นตัวเอง' ได้เต็มที่ ในแบบที่ร่างกายและคำพูดในชีวิตจริงไม่เอื้อให้เขาทำ
เหตุผลที่ควรอ่าน : เรื่องราวเบื้องหลังนี้สะท้อนสิ่งที่คนรุ่นใหม่คุ้นเคยดี การใช้พื้นที่สร้างสรรค์ (จะเป็นงานเขียน ศิลปะ หรือคอนเทนต์ออนไลน์) เป็นทางออกให้ตัวตนที่โลกจริงไม่มีที่ให้แสดงออกเต็มที่ Wonderland จึงไม่ใช่แค่นิทาน แต่คือโลกที่คนคนหนึ่งสร้างขึ้นเพื่อหายใจได้อย่างอิสระ
Wonderland ดูไร้ตรรกะที่สุด แต่จริงๆ แล้วดอดจ์สันใช้หนังสือทั้งเล่มสำรวจ 'ขอบเขตของตรรกะ' ในฐานะนักคณิตศาสตร์มืออาชีพ นักวิจารณ์วรรณกรรมถึงกับสรุปว่า 'มีเพียงนักคณิตศาสตร์เท่านั้นที่จะเขียนหนังสือชุดอลิซนี้ขึ้นมาได้'
ตัวอย่างที่เห็นชัด (ทั้งหมดนี้มาจากภาคต่อ Through the Looking-Glass ยกเว้นข้อสุดท้าย):
เหตุผลที่ควรอ่าน : ยุคที่อัลกอริทึม ข่าวปลอม และตรรกะบิดเบือนแพร่กระจายไวกว่าที่เคย ทักษะการแยกแยะว่า 'ฟังดูสมเหตุสมผล' กับ 'สมเหตุสมผลจริง' ต่างกันแค่ไหน คือทักษะที่ Wonderland ฝึกให้คุณผ่านมุกตลกเสียดสี ไม่ใช่บทเรียนน่าเบื่อ
ถ้ามีธีมเดียวใน Alice in Wonderland ที่ตรงกับความรู้สึกของคนรุ่นใหม่ที่สุด คือการเดินทางตามหา 'ตัวตน' ของอลิส
ทันทีที่ตกลงไปในโพรงกระต่ายและกฎเกณฑ์ปกติพังทลาย อลิสถามตัวเองว่า "ฉันได้เปลี่ยนไปในชั่วข้ามคืนหรือเปล่านะ? ถ้าฉันไม่ใช่คนเดิม คำถามต่อไปก็คือ ฉันคือใครในโลกนี้กันแน่?" ต่อมาเธอเจอหนอนผีเสื้อตัวหนึ่งนั่งสูบไปป์อยู่บนเห็ด ซึ่งถามตรงๆ ว่า "เธอคือใคร?" อลิสตอบได้แค่ว่า "ฉันอธิบายตัวเองไม่ได้หรอกค่ะ เพราะตอนนี้ฉันไม่ใช่ตัวฉันเองแล้ว"
ยิ่งไปกว่านั้น ในภาคต่ออย่าง Through the Looking-Glass เธอยังต้องเผชิญความกลัวว่าตัวเองอาจไม่มีอยู่จริง — ทวีดเดิลดัมกับทวีดเดิลดี (ฝาแฝดตัวกลมป้อมแต่งตัวเหมือนกันทุกอย่าง) บอกกับอลิสว่าเธอไม่ใช่สิ่งมีชีวิตที่แท้จริง เธอเป็นเพียงส่วนหนึ่งในความฝันของราชา อลิสร้องไห้เพื่อพิสูจน์ตัวตน แต่ทวีดเดิลดีกลับสวนว่า "ร้องไห้ไปก็ไม่ได้ช่วยให้เธอจริงขึ้นมาหรอกนะ"
ความรู้สึก "ฉันไม่รู้ว่าฉันคือใคร" ท่ามกลางโลกที่กฎเปลี่ยนตลอดเวลา, การต้องนิยามตัวตนใหม่ทุกครั้งที่บริบทรอบตัวเปลี่ยน, ความกลัวว่าตัวตนของตัวเองจะ "ไม่จริง" พอ — สิ่งเหล่านี้คือคำถามเดียวกับที่คนรุ่นใหม่เผชิญในโลกที่ตัวตนออนไลน์กับตัวตนจริงอาจไม่ตรงกัน และบรรทัดฐานทางสังคมเปลี่ยนเร็วกว่ารุ่นไหนๆ
ในอีกมุมหนึ่ง อลิสก็คือ 'วีรสตรีผู้ขบถ' เด็กผู้หญิงที่กล้าตั้งคำถาม ไม่จำนนต่อกฎเกณฑ์คร่ำครึของโลกผู้ใหญ่ ซึ่งเป็นภาพลักษณ์ที่คนรุ่นใหม่จำนวนมากเห็นตัวเองอยู่ในนั้น
เหตุผลที่ควรอ่าน : นี่ไม่ใช่แค่นิทานสำหรับเด็ก แต่เป็นภาพสะท้อนของวิกฤตอัตลักษณ์ (identity crisis) ที่เขียนไว้ล่วงหน้ากว่า 160 ปี ก่อนที่โลกจะมีคำว่า 'ตัวตนบนโลกออนไลน์' เสียอีก
Carroll ไม่ได้เป็นแค่นักเขียนเด็ก แต่เป็น 'บรรพบุรุษ' ที่ปูทางให้นักเขียน postmodern คนสำคัญหลายคน
เหตุผลที่ควรอ่าน : ถ้าคุณชื่นชอบวรรณกรรมยุคหลังสมัยใหม่อยู่แล้ว การย้อนกลับไปอ่านต้นทางอย่าง Alice จะทำให้คุณเห็นภาพที่ชัดขึ้นว่าเทคนิคเหล่านั้นมาจากไหน
Alice in Wonderland ไม่ได้หยุดอยู่แค่ในหน้าหนังสือ แต่แทรกซึมอยู่ทุกที่ในสื่อปัจจุบัน ตั้งแต่ฉาก 'red pill/blue pill' ใน The Matrix ที่อ้างอิงยาเปลี่ยนขนาดของอลิสโดยตรง ไปจนถึงซีรี่ย์เกาหลีที่ยืมธีม 'หลุดเข้าสู่โลกที่กฎเกณฑ์เปลี่ยนไป' ไปสร้างเรื่องราวใหม่ๆ นับไม่ถ้วน แม้แต่วงการแพทย์ยังยืมชื่อไปตั้งเป็นชื่อกลุ่มอาการทางระบบประสาท (Alice in Wonderland Syndrome)
เหตุผลที่ควรอ่าน: อ่านเล่มนี้แล้วคุณจะเริ่ม 'จับสัญญาณ' ของ Alice ได้ในสื่อรอบตัวแทบทุกที่ ตั้งแต่หนัง เพลง ไปจนถึงโฆษณา
Alice's Adventures in Wonderland คือหนังสือที่อ่านได้หลายชั้น เด็กอ่านสนุกได้เพราะจินตนาการบรรเจิด ผู้ใหญ่อ่านได้ลึกในมิติภาษาศาสตร์ ปรัชญา และวัฒนธรรม นี่คือเหตุผลที่ทำให้หนังสือเล่มนี้ยังถูกพูดถึง ศึกษา และดัดแปลงต่อเนื่องมานานกว่า 150 ปีโดยไม่มีทีท่าจะตกยุค
หากคุณกำลังมองหาหนังสือที่ใช้เวลาอ่านไม่นาน แต่ทิ้งร่องรอยความคิดไว้ให้ครุ่นคิดต่อได้ยาวนาน Alice in Wonderland คือหนึ่งในตัวเลือกที่คุ้มค่าที่สุดเล่มหนึ่งในหิ้งวรรณกรรมโลก