บางกลอย 2569 วิถีชีวิตและความมั่นคงที่ชาวบ้านขอเลือกเอง

บ้านที่ถูกขีดเส้นให้อยู่ ผืนดินที่ปลูกข้าวไม่ขึ้น แต่ชีวิตยังเดินต่ออย่างมีความหวัง

“บางกลอย 2569” เสียงเพรียกจากใจแผ่นดินถึงความมั่นคงที่กำหนดเอง

ชีวิตที่ดีของคุณคืออะไร? สำหรับคนบางกลอย ชีวิตที่ดีของเขาคือการปลูกข้าวกินเอง ไม่ต้องซื้อหา วัยรุ่นหลายคนในหมู่บ้านอยากมีรถดีๆสักคันไว้เดินทางไกล 2 ชั่วโมงในทางกันดารสู่แก่งกระจาน หรืออยากมีบ้านดีๆ สักหลังในที่ดินของตัวเอง ไม่ต่างจากวัยรุ่นในเมือง แต่ 30 ปีที่รัฐขีดเส้นให้อยู่ ‘โป่งลึก’ ฝันแค่จะกลับเข้าบ้านหลัง 6 โมงเย็นยังเป็นเรื่องที่เป็นไปไม่ได้… 

17 เมษายน เวียนมาบรรจบอีกครั้ง เป็นเวลาครบ 12 ปีเต็มที่ ‘บิลลี่’ พอละจี รักจงเจริญ สัญลักษณ์แห่งการต่อสู้ของชาวบางกลอยถูกทำให้หายไปจากครอบครัวและชุมชน แม้อำนาจมืดจะพรากเขาไป แต่จิตวิญญาณและความหวังของชาวบางกลอยไม่ได้เลือนหายไปตามกาลเวลา หากแต่ยังคงสืบทอดอยู่ในกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่ลุกขึ้นมาสู้เพื่อสิทธิและชีวิตที่เป็นวิถีของตนเอง

ความมั่นคงในวิถีที่แตกต่าง

ในขณะที่สังคมเมืองมองว่าความมั่นคงคือถนนดีหรืออินเทอร์เน็ตที่เข้าถึง แต่สำหรับชาวบางกลอย ความมั่นคงที่แท้จริงคือการได้มีชีวิตตามวิถีวัฒนธรรมดั้งเดิมในพื้นที่ที่สามารถปลูกข้าวขึ้นและมีข้าวกินโดยไม่ต้องซื้อ

"ความต้องการสูงสุดของเราคือการได้กลับไปใช้ชีวิตที่บางกลอยบน (ใจแผ่นดิน)" แบงค์-พงษ์ศักดิ์ ต้นน้ำเพชร

ตัวแทนคนรุ่นใหม่สะท้อนความจริงใจของชุมชนที่ไม่ได้โหยหาสิ่งอำนวยความสะดวกมากไปกว่าการได้อยู่กับป่าและความเชื่อของบรรพบุรุษ เพราะสำหรับพวกเขา การถูกอพยพลงมาอยู่ข้างล่างเปรียบเสมือนการนำปลาขึ้นมาอยู่บนบกที่ไม่สามารถรักษาชีวิตไว้ได้

สถานะปัจจุบัน: ถึงขั้นตอนไหนและรออะไรอยู่?

นิชาภา อินทะอุต จากศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรฯ ได้ให้ข้อมูลถึงสถานะทางนโยบายว่าปัจจุบันมีกลไกสำคัญสองชุดที่ต้องจับตามอง ชุดแรกคือ คณะกรรมการอิสระเพื่อตรวจสอบข้อเท็จจริงฯ ซึ่งทำหน้าที่กำกับทิศทางแก้ปัญหาในภาพใหญ่และขึ้นตรงต่อสำนักนายกรัฐมนตรี โดยปัจจุบัน "รอเพียงให้นายกรัฐมนตรีลงนามแต่งตั้งใหม่" หลังจากมีการเปลี่ยนผ่านรัฐบาลเพื่อให้งานเดินหน้าต่อได้

ชุดที่สองคือ คณะกรรมการร่วม 3 ฝ่าย (คณะทำงานแก้ไขปัญหาบ้านบางกลอย) ที่มีสัดส่วนจากภาครัฐ นักวิชาการ และชาวบ้าน เพื่อขับเคลื่อน ‘โครงการวิจัยร่วม’ โครงการนี้มีเป้าหมายสำคัญคือการให้ชาวบ้าน "ทดลองกลับไปอยู่อาศัยและทำกิน (ไร่หมุนเวียน) ที่ใจแผ่นดินเป็นเวลา 5 ปี" เพื่อพิสูจน์ให้รัฐเห็นว่าวิถีคนอยู่กับป่านั้นเกื้อกูลทรัพยากร อย่างไรก็ตาม ขั้นตอนนี้ยังคง ‘รอการลงนามจากรัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม’ เพื่อรับรองคณะทำงานให้กลับไปปฏิบัติหน้าที่ได้อีกครั้ง

หลักฐานที่ยืนยันความจริง

ข้อมูลเชิงวิชาการและเอกสารทางราชการ ยืนยันชัดเจนว่าชาวบ้านอยู่มาก่อนการประกาศเขตอุทยานฯ โดยมีทั้ง ‘ภาพถ่ายทางอากาศย้อนหลังไปถึงปี 2512-2513’ ที่แสดงร่องรอยการทำกิน และ ‘บัญชีสำรวจประชากรปี 2531’ ที่ระบุชื่อปู่คออี้และครอบครัวไว้ในบ้านบางกลอย 1-4 อย่างชัดเจน 

นอกจากนี้ยังมีหลักฐานทางวัฒนธรรมที่เชื่อมโยงสายตระกูลเข้ากับชื่อลำห้วยต่างๆ ในป่าลึก ข้อเท็จจริงเหล่านี้ได้รับการยอมรับในคณะกรรมการชุดที่ผ่านๆ มาแล้ว แต่ยังติดล็อคที่ข้อจำกัดของกฎหมายอุทยานปี 2562 ที่ยังไม่เปิดช่องให้สิทธิชุมชนดั้งเดิมอย่างแท้จริง

สังคมจะช่วยเขาได้อย่างไร?

ในห้วงเวลา 12 ปีที่บิลลี่หายไป สังคมสามารถเป็นพลังสำคัญในการช่วยส่งต่อความยุติธรรมได้ ดังนี้

- ทลายอคติ: ทำความเข้าใจว่า ‘ไร่หมุนเวียน’ คือภูมิปัญญาและระบบเกษตรที่รักษาป่า ไม่ใช่การทำลาย

- ผลักดันกฎหมาย: สนับสนุน ‘พรบ. คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์’ เพื่อสร้างพื้นที่คุ้มครองวัฒนธรรมที่จะเป็นเกราะป้องกันทางกฎหมายให้ชาวบ้านได้มีสิทธิในที่ดินทำกินดั้งเดิม ซึ่งที่ผ่านมามีหลายชุมชนได้รับการรับรองเป็นพื้นที่คุ้มครองมาแล้ว และสามารถมีส่วนช่วยรักษาป่าได้อย่างเป็นรูปธรรม

- ส่งเสียงถึงรัฐ: เรียกร้องให้รัฐบาลเร่งลงนามแต่งตั้งคณะกรรมการและรับรองโครงการวิจัย เพื่อให้กระบวนการทดลองกลับไปอยู่ใจแผ่นดินเกิดขึ้นได้จริงโดยไม่ถูกระงับด้วยขั้นตอนราชการ

แม้ในวันที่บิลลี่ไม่อยู่ แต่การต่อสู้เพื่อความเป็นมนุษย์ของชาวบางกลอยยังคงดำเนินต่อไป พวกเขาไม่ได้ขออะไรมากไปกว่าสิทธิที่จะได้เป็นตัวของตัวเอง ในผืนดินที่เป็นบ้านของบรรพบุรุษ ซึ่งเป็นความมั่นคงที่เรียบง่ายแต่ยิ่งใหญ่ที่สุดสำหรับลมหายใจของคนปกาเกอะญอ