ชำแหละ 'บิลค่าไฟ' มีค่าอะไรบ้าง? รู้จักค่าไฟฐาน ค่าไฟทาง ค่า FT และค่าบริการ

ในแต่ละเดือนที่ประชาชนชาวไทยก้มหน้าก้มตาจ่ายบิลค่าไฟ หลายคนอาจตั้งคำถามว่าทำไมค่าไฟถึงแพงขึ้นเรื่อยๆ ทั้งที่มีการประกาศลดค่าไฟอยู่เป็นระยะ ล่าสุดมีการเปิดเผยข้อมูลว่า ในบิลค่าไฟที่ประชาชนจ่ายทุกเดือน มี ‘ต้นทุนแฝง’ จากค่าไฟฟ้าสาธารณะซ่อนอยู่สูงถึง หมื่นล้านบาทต่อปี ซึ่งเป็นภาระที่คนไทยต้องแบกรับแทนหน่วยงานรัฐมานานกว่า 10 ปี

‘ค่าไฟทาง’ ภาระเงียบหมื่นล้านของคนไทย 

นายเอกนัฏ พร้อมพันธุ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงาน เปิดเผยเองว่ามีการนำ ‘ค่าไฟฟ้าแสงสว่างสาธารณะ’ หรือค่าไฟทางทั่วประเทศมาคำนวณรวมไว้ในบิลค่าไฟของประชาชน โดยใช้วิธีการที่แยบยลด้วยการนำไปซ่อนไว้ในรายการ ‘ความสูญเสียที่ไม่ใช่เชิงเทคนิค’ แล้วบวกกลับมาเป็นต้นทุนใน ‘ค่าไฟฐาน’

นั่นหมายความว่าในทุกเดือน ประชาชนต้องร่วมกันแบกรับภาระโดยไม่รู้ตัวถึงประมาณ 10 สตางค์ต่อหน่วย ซึ่งหากคำนวณรวมทั้งประเทศ คิดเป็นมูลค่าสูงถึง หมื่นล้านบาทต่อปี

มากกว่า ‘ค่าไฟทาง’ ยังมีปัญหาเชิงโครงสร้างที่ต้องแก้ไข

รมว.พลังงาน ระบุว่าตามหลักการที่ควรจะเป็นคือ ‘ใครใช้ไฟ คนนั้นควรจ่าย’ ไม่ใช่การนำมาหารเฉลี่ยให้ผู้ใช้ไฟทั้งประเทศแบกรับเช่นนี้ เพื่อแก้ไขความไม่เป็นธรรมนี้ ได้มีแนวทางจัดการแยกประเภทไฟทางออกเป็น 3 กลุ่ม เพื่อให้หน่วยงานเจ้าภาพรับผิดชอบค่าใช้จ่ายเองผ่านงบประมาณต้นสังกัด ได้แก่

1. ไฟทางหลวง: ให้กรมทางหลวงแยกรายการและตั้งงบประมาณแผ่นดินจ่ายเอง
2. ไฟทางหลวงชนบท: ให้กรมทางหลวงชนบทบริหารจัดการผ่านงบประมาณของตนเพื่อกระตุ้นประสิทธิภาพการใช้พลังงาน
3. ไฟทางขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.): ท้องถิ่นที่มีฐานะดีให้ใช้ภาษีท้องถิ่น ส่วนพื้นที่ขาดแคลนงบประมาณรัฐจะพิจารณาช่วยเหลือเป็นกรณีไป

อย่างไรก็ตาม ในการประชุมคณะกรรมการนโยบายพลังงานแห่งชาติ (กพช.) เมื่อวันที่ วันที่ 9 มีนาคม 2566 ได้มีมติเห็นชอบให้ ชะลอการแยกค่าไฟฟ้าสาธารณะออกจากค่าไฟฐาน เนื่องจากมิเตอร์สาธารณะยังติดตั้งไม่ครบ พร้อมมอบหมายให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องดำเนินการติดตั้งมิเตอร์และจัดทำข้อมูลให้ชัดเจน

บิลค่าไฟที่เราจ่าย มีค่าอะไรอยู่บ้าง?

สำหรับผู้ใช้ไฟฟ้าประเภทบ้านอยู่อาศัย บิลค่าไฟแต่ละเดือนไม่ได้คิดจากจำนวนหน่วยที่ใช้เพียงอย่างเดียว แต่ประกอบด้วยค่าใช้จ่ายหลัก 4 ส่วน

1. ค่าพลังงานไฟฟ้า หรือค่าไฟฐาน

คำนวณจากจำนวนไฟฟ้าที่ใช้ หน่วยเป็นกิโลวัตต์-ชั่วโมง โดยบ้านอยู่อาศัยทั่วไปมักคิดแบบอัตราก้าวหน้า ยิ่งใช้ไฟมาก ค่าไฟต่อหน่วยในช่วงถัดไปก็จะสูงขึ้น

ค่าไฟฐานสะท้อนต้นทุนของระบบไฟฟ้าที่กำหนดไว้ล่วงหน้า เช่น

• ต้นทุนการผลิตและรับซื้อไฟฟ้า
• การก่อสร้างและดูแลโรงไฟฟ้า
• ระบบสายส่งและระบบจำหน่ายไฟฟ้า
• ค่าใช้จ่ายในการดำเนินงานของการไฟฟ้า
• ค่าใช้จ่ายตามนโยบายของรัฐบางส่วน

2. ค่าบริการรายเดือน

เป็นค่าใช้จ่ายในการให้บริการแก่ผู้ใช้ไฟ เช่น การจดหน่วย การออกบิล การดูแลมิเตอร์ และงานบริการผู้ใช้ไฟฟ้า โดยจำนวนเงินจะแตกต่างกันตามประเภทและขนาดของผู้ใช้ไฟ

ค่าบริการส่วนนี้อาจถูกเรียกเก็บแม้ในเดือนที่ไม่มีการใช้ไฟฟ้า

3. ค่าไฟฟ้าผันแปร หรือค่า Ft

ค่า Ft เป็นค่าใช้จ่ายที่ใช้สะท้อนต้นทุนการผลิตและจัดหาไฟฟ้าที่เปลี่ยนแปลงไปจากสมมติฐานที่กำหนดไว้ในค่าไฟฐาน เช่น

• ราคาก๊าซธรรมชาติ ถ่านหิน และน้ำมัน
• อัตราแลกเปลี่ยน
• ค่าซื้อไฟฟ้าจากโรงไฟฟ้าเอกชนและต่างประเทศ
• ต้นทุนตามนโยบายภาครัฐบางรายการ

ค่า Ft คิดตามจำนวนหน่วยไฟฟ้าที่ใช้ และมีการทบทวนอัตราเป็นรอบ โดยทั่วไปทุก 4 เดือน จึงอาจปรับเพิ่มหรือลดได้ตามต้นทุนในแต่ละช่วงเวลา

4. ภาษีมูลค่าเพิ่ม หรือ VAT

เมื่อรวมค่าไฟฐาน ค่าบริการ และค่า Ft แล้ว จะนำยอดรวมมาคำนวณภาษีมูลค่าเพิ่มอีก 7% ดังนั้น สูตรค่าไฟสำหรับบ้านอยู่อาศัยแบบเข้าใจง่าย คือ

ค่าพลังงานไฟฟ้า + ค่าบริการรายเดือน + ค่า Ft + ภาษีมูลค่าเพิ่ม 7% = ยอดค่าไฟที่ต้องชำระ

อย่างไรก็ตาม บิลบางใบอาจมีรายการเพิ่มเติม เช่น ยอดค้างชำระ ค่าปรับ หรือค่าธรรมเนียมอื่น ๆ แล้วแต่กรณี

'ค่าไฟไปไหน' เว็บแอปฯ ชำแหละบิลค่าไฟฉบับประชาชน

ในขณะที่การปฏิรูปเชิงนโยบายกำลังดำเนินไป ภาคประชาสังคมอย่าง JustPow ได้พัฒนาเว็บแอปพลิเคชันชื่อ ‘ค่าไฟไปไหน’ เพื่อให้ประชาชนสามารถตรวจสอบได้ด้วยตัวเองว่า เงินทุกบาทในบิลค่าไฟนั้นถูกจ่ายไปให้ใครบ้าง

เมื่อผู้ใช้งานกรอกตัวเลขค่าไฟ เว็บแอปฯ จะคำนวณรายละเอียดแบบเฉพาะบุคคล และแจกแจงว่า เงินที่จ่ายไปถูกแบ่งเป็นต้นทุนประเภทใดบ้าง รวมถึงแสดงสัดส่วนเงินที่เกี่ยวข้องกับผู้ผลิตไฟฟ้าภาครัฐและภาคเอกชน ซึ่งระบบไม่ได้แสดงเพียงตัวเลขรวม แต่ยังพยายามพาผู้ใช้งานมองลึกลงไปถึงค่าเชื้อเพลิง ค่าดำเนินการ และค่าใช้จ่ายอื่น ๆ ที่ซ่อนอยู่ภายใต้โครงสร้างค่าไฟ

ค่าไฟแพงเพราะอะไร?

โครงสร้างค่าไฟไทยมีหลายปัจจัยที่ส่งผลต่อราคาที่ประชาชนต้องจ่าย แต่หนึ่งในปัจจัยสำคัญคือ การพึ่งพาก๊าซธรรมชาติในการผลิตไฟฟ้า รองลงมาคือไฟฟ้านำเข้า ถ่านหินและลิกไนต์ พลังงานหมุนเวียน และพลังน้ำ เมื่อราคาก๊าซหรือก๊าซธรรมชาติเหลวนำเข้า หรือ LNG ปรับตัวสูงขึ้น ต้นทุนการผลิตไฟฟ้าก็มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นตาม และอาจถูกสะท้อนผ่านค่า Ft ในเวลาต่อมา

อีกประเด็นที่ถูกตั้งคำถามคือ 'ค่าความพร้อมจ่าย' ซึ่งเป็นค่าใช้จ่ายตามเงื่อนไขในสัญญาซื้อขายไฟฟ้าบางประเภทอาจถูกรวมอยู่ในต้นทุนรับซื้อไฟของระบบ ที่ประชาชนต้องจ่ายให้โรงไฟฟ้าเอกชน เพื่อให้โรงไฟฟ้ารักษาความพร้อมในการผลิตไฟฟ้า ไม่ว่าโรงไฟฟ้านั้นจะมีการจ่ายไฟเข้าระบบจริงหรือไม่ก็ตาม 

ประเด็นจึงไม่ได้อยู่เพียงว่า ประเทศไทยผลิตไฟฟ้าได้เพียงพอหรือไม่ แต่รวมถึงการวางแผนกำลังผลิต การทำสัญญารับซื้อไฟฟ้า และการจัดสรรความเสี่ยงระหว่างรัฐ ผู้ผลิตไฟฟ้า และประชาชน

FAQ: คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับค่าไฟ

1. ค่าไฟสาธารณะคืออะไร ทำไมเราต้องจ่าย?

ค่าไฟสาธารณะคือค่าไฟฟ้าแสงสว่างตามถนนทั่วประเทศ ซึ่งปัจจุบันถูกนำไปซ่อนไว้ในรายการ "ความสูญเสียที่ไม่ใช่เชิงเทคนิค" และบวกรวมในค่าไฟฐานของประชาชน ทำให้เราต้องแบกรับภาระประมาณ 10 สตางค์ต่อหน่วย หรือรวมกว่าหมื่นล้านบาทต่อปี

2. ใครควรเป็นผู้รับผิดชอบค่าไฟทางสาธารณะ?

ตามแนวทางการปฏิรูปใหม่ หน่วยงานเจ้าภาพต้องเป็นผู้จ่ายเอง ได้แก่ กรมทางหลวง กรมทางหลวงชนบท และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) โดยต้องแยกบัญชีให้ชัดเจนและติดตั้งมิเตอร์วัดไฟสาธารณะเพื่อให้เกิดความโปร่งใส

3. ค่าความพร้อมจ่ายคืออะไร?

คือค่าใช้จ่ายที่ประชาชนต้องจ่ายให้แก่โรงไฟฟ้าเอกชน เพื่อเป็นค่าสำรองไฟฟ้าให้พร้อมใช้งานตลอดเวลา โดยต้องจ่ายตามสัญญาไม่ว่าโรงไฟฟ้านั้นจะมีการเดินเครื่องผลิตไฟฟ้าจริงหรือไม่ก็ตาม

4. ทำไมค่า Ft ถึงเปลี่ยนแปลงบ่อย?

ค่า Ft หรือค่าไฟฟ้าผันแปร เปลี่ยนแปลงตามต้นทุนเชื้อเพลิง (ส่วนใหญ่คือก๊าซธรรมชาติ) และนโยบายการรับซื้อไฟฟ้าจากเอกชน ซึ่งหากโครงสร้างการพึ่งพาก๊าซยังไม่เปลี่ยนแปลง ค่าไฟก็จะผันผวนตามราคาตลาดโลกต่อไป

5. จะตรวจสอบได้อย่างไรว่าเงินค่าไฟของเราไปไหนบ้าง?

สามารถตรวจสอบได้ผ่านเว็บแอปพลิเคชัน 'ค่าไฟไปไหน' โดย JustPow ซึ่งจะแตกรายละเอียดโครงสร้างค่าไฟว่าเงินที่จ่ายไปเป็นค่าเชื้อเพลิงเท่าไหร่ ค่าดำเนินการเท่าไหร่ และจ่ายให้ภาครัฐหรือบริษัทเอกชนรายใดบ้าง