'AI'กับ 'ดนตรี' จะไปด้วยกันได้หรือไหม โดย พิธา ลิ้มเจริญรัตน์

ครั้งแรกที่ผมได้เห็น AI ทำเพลงต่อหน้าเกิดขึ้นที่ MIT Media Lab ห้องวันนั้นให้ความรู้สึกกึ่งห้องประชุม กึ่งพื้นที่แสดงดนตรี ด้านหน้ามีจอ มีแล็ปท็อป และคนหนึ่งคนที่ไม่ได้ถือกีตาร์หรือนั่งอยู่หน้าเปียโน ทีมงานจาก Opera of the Future กำลังพิมพ์คำสั่งลงไปในเครื่องแล้วฟังผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น กลุ่มนี้เป็นส่วนหนึ่งของ MIT Media Lab ที่ทำงานเรื่องเทคโนโลยีกับการประพันธ์ การแสดง และการเรียนรู้ดนตรีมายาวนาน ทีมงานเริ่มจากดนตรีแบบหนึ่ง แล้วเปลี่ยนมันไปเรื่อยๆ ผ่านคำสั่งบนคอมพิวเตอร์

แนวเพลงเปลี่ยนได้ภายในไม่กี่วินาที จังหวะถูกปรับใหม่ เสียง sitar และ tabla ของอินเดียถูกเติมเข้าไปในดนตรีอีกแบบ แล้วสลับไปทดลองกับแนวดนตรีอื่น สิ่งที่สะดุดใจผมไม่ใช่เพียงว่า AI ทำอะไรได้ แต่คือความเร็วที่กระบวนการซึ่งนักดนตรีเคยต้องใช้เวลาทดลอง เรียนรู้ และเล่นร่วมกัน สามารถถูกย่อเหลือเป็นคำสั่งไม่กี่บรรทัดบนหน้าจอ ผู้คนในห้องส่วนใหญ่แสดงความชื่นชมและประทับใจ

ผมรักดนตรีและศิลปะที่มนุษย์สร้างมาโดยตลอด และในเวลานั้นท่าทีของผมต่อดนตรีที่สร้างด้วย AI ค่อนข้างชัดว่าไม่เอา สำหรับผม ดนตรีมีคุณค่าเพราะมีคนอยู่เบื้องหลัง มีประสบการณ์ ความทรงจำ การฝึกฝน ความรัก ความเจ็บปวด และลายมือของคนคนนั้นอยู่ในเพลง แต่สิ่งที่เกิดขึ้นที่ MIT ทำให้ผมเริ่มมีคำถาม เพราะถ้าเอาแล็ปท็อปเครื่องเดียวกัน โปรแกรมเดียวกัน และ AI ตัวเดียวกันมาให้ผม ผมก็ไม่แน่ใจว่าผมจะคิดคำสั่ง เลือกเสียง และสร้างผลลัพธ์แบบเดียวกับคนบนเวทีได้ เรื่องนี้จึงอาจไม่ง่ายถึงขั้นแบ่งว่าเครื่องจักรเป็นคนทำทั้งหมด หรือมนุษย์เป็นคนทำทั้งหมด

หลังจากนั้นไม่นาน วันหนึ่งผมทำโพสต์ลง Instagram แล้วเลือกเพลงประกอบเพราะชอบจังหวะของมัน ผมไม่ได้สนใจว่าใครร้องหรือใครแต่ง แค่รู้สึกว่ามันเข้ากับภาพ มารู้ทีหลังว่าเพลงนั้นมาจากสตูดิโอเพลง AI ก่อนรู้ว่าเป็น AI ผมชอบมันอยู่แล้ว แต่พอรู้ ผมก็ฉุกคิดขึ้นมาว่า ผมชอบเพลงนั้นน้อยลงหรือไม่ เพลงนั้นมีลิขสิทธิ์หรือเปล่า ใครเป็นเจ้าของ และศิลปินเจ้าของผลงานที่ AI เรียนรู้มาควรได้อะไรบ้าง ผมจึงเริ่มสนใจว่าหลักคิดระหว่าง AI กับศิลปะ ไม่ว่าจะเป็นภาพยนตร์ ภาพวาด เรื่องเล่า และในกรณีนี้คือดนตรี ควรเป็นอย่างไร

ผมจึงลองตั้งประเด็นและแยกการถกเถียงเรื่อง AI กับดนตรีออกเป็น 5 เรื่องใหญ่ ได้แก่ 1) ความคิดสร้างสรรค์ 2) การเข้าถึงและเศรษฐกิจ 3) การฝึก AI และความยินยอม 4) ความเป็นเจ้าของและผลตอบแทน และ 5) ความจริงแท้ของงานศิลปะกับผลต่อวัฒนธรรม แต่ละเรื่องมีทั้งเหตุผลที่สนับสนุน AI และเหตุผลที่ทำให้เราต้องระวัง โดยเฉพาะเมื่อคนที่รับผลกระทบโดยตรงคือนักดนตรี

ความคิดสร้างสรรค์

ฝ่ายสนับสนุน AI มองว่าเทคโนโลยีใหม่ไม่ได้ทำลายความคิดสร้างสรรค์ของมนุษย์เสมอไป กล้องถ่ายภาพไม่ได้ทำให้จิตรกรรมหายไป ซินธิไซเซอร์ไม่ได้ทำให้เครื่องดนตรีจริงหมดความหมาย และการใช้คอมพิวเตอร์ในสตูดิโอก็ไม่ได้ทำให้ดนตรีเลิกเป็นศิลปะ ตรงกันข้าม เทคโนโลยีเหล่านี้กลับเปิดภาษาทางศิลปะแบบใหม่ขึ้นมา ในมุมนี้ AI ก็อาจเป็นเพียงเครื่องมืออีกชนิดหนึ่ง ศิลปินยังต้องมีความคิด มีรสนิยม รู้ว่าจะสั่งอะไร เลือกอะไร และทิ้งอะไร เหมือนที่ผมเห็นที่ MIT

แต่ข้อโต้แย้งสำคัญคือ AI ไม่เหมือนกล้องหรือซินธิไซเซอร์เสียทีเดียว เพราะมันไม่ได้เพียงช่วยบันทึกหรือสร้างเสียงใหม่ มันสามารถแต่งทำนอง เขียนเนื้อร้อง สร้างเสียงร้อง เรียบเรียงเสียงดนตรี และผลิตเพลงเกือบสมบูรณ์ได้ภายในเวลาไม่กี่นาที ถ้ามนุษย์เหลือเพียงการพิมพ์คำสั่ง แล้วเลือกหนึ่งชิ้นจากร้อยชิ้น เราจะยังเรียกกระบวนการนั้นว่า “การสร้างสรรค์” ในความหมายเดียวกับศิลปินที่ใช้เวลาหลายปีพัฒนาฝีมือและภาษาของตัวเองได้หรือไม่

การเข้าถึงและเศรษฐกิจ

ข้อดีที่ชัดเจนที่สุดของ AI คือมันลดกำแพงในการสร้างดนตรี คนที่เล่นเครื่องดนตรีไม่เป็น ไม่มีวง ไม่มีโปรดิวเซอร์ หรือไม่มีเงินเข้าสตูดิโอ วันนี้สามารถเริ่มจากความคิดแล้วเปลี่ยนมันให้เป็นเพลงได้ ในแง่นี้ AI ทำให้การสร้างสรรค์เข้าถึงคนได้มากขึ้น คล้ายกับวันที่คอมพิวเตอร์ส่วนบุคคลทำให้การอัดและตัดต่อเพลงไม่จำเป็นต้องเกิดในสตูดิโอราคาแพงอีกต่อไป คนมากขึ้นสามารถสร้างงานได้ และเสียงจากคนที่ไม่เคยมีโอกาสเข้าสู่อุตสาหกรรมอาจมีพื้นที่มากขึ้น

แต่ต้นทุนที่ลดลงสำหรับคนหนึ่งคน อาจหมายถึงรายได้ที่หายไปของอีกหลายคน ถ้าเพลงประกอบโฆษณา ภาพยนตร์ ร้านอาหาร เกม หรือคลิปสั้นสามารถสร้างขึ้นได้ภายในไม่กี่นาที สิ่งที่เคยต้องจ้างนักแต่งเพลง นักร้อง นักดนตรีห้องอัด หรือวิศวกรเสียง อาจถูกแทนด้วยค่าสมาชิกรายเดือนเพียงหนึ่งบัญชี และปริมาณกำลังเพิ่มขึ้นเร็วมาก Deezer รายงานว่าในช่วงที่สูงที่สุดของเดือนมิถุนายน 2026 เพลงที่สร้างด้วย AI ทั้งหมดมีมากกว่า 50% ของเพลงใหม่ที่ส่งเข้าระบบ หรือราว 90,000 เพลงต่อวัน แม้สัดส่วนการฟังจริงจะยังต่ำกว่าปริมาณเพลงที่ถูกส่งเข้ามามากก็ตาม

ดังนั้นการเปิดโอกาสให้คนจำนวนมากขึ้นสร้างเพลงจึงมีสองด้าน มันเปิดประตูให้คนที่ไม่เคยสร้างเพลงได้สร้างเพลง แต่ก็อาจทำให้คนที่สร้างเพลงเป็นอาชีพต้องแข่งขันกับเพลงที่ผลิตได้แทบไม่จำกัด คำถามทางเศรษฐกิจจึงไม่ใช่เพียงว่า AI ทำให้ดนตรีถูกลงหรือไม่ แต่ใครได้รับประโยชน์จากต้นทุนที่ถูกลง และรายได้ของใครหายไปพร้อมกัน ปัจจุบันยังมีปัญหา Streaming fraud ที่กลุ่มสแกมเมอร์ใช้ปัญญาประดิษฐ์สร้างเพลงปั่นยอดสตรีม ก่อนใช้บอตและบัญชีปลอมเปิดฟัง 24 ชั่วโมงเพื่อดึงส่วนแบ่งค่าลิขสิทธ์ถือเป็นภัยคุกคามกับอุตสาหกรรมเพลงโลกที่ยังรอการแก้ไข

การฝึก AI และความยินยอม

AI ไม่ได้รู้จักดนตรีขึ้นมาเอง มันต้องเรียนจากดนตรีที่มีอยู่ก่อน จากทำนอง เสียงร้อง จังหวะ โครงสร้าง และผลงานจำนวนมหาศาลที่มนุษย์สร้างมา ฝ่ายที่สนับสนุน AI มักเปรียบเทียบว่า นักดนตรีทุกคนก็เรียนรู้จากคนที่มาก่อน มือกีตาร์ฟัง Jimi Hendrix นักแต่งเพลงเรียน Bach และศิลปินทุกคนล้วนได้รับอิทธิพลจากใครบางคน ไม่มีใครสร้างงานขึ้นมาจากสุญญากาศ

แต่ข้อโต้แย้งของศิลปินก็คือ ขนาดและวัตถุประสงค์ไม่เหมือนกัน การที่มนุษย์คนหนึ่งฟังเพลงเพื่อเรียนรู้ กับการที่บริษัทนำผลงานนับล้านชิ้นไปฝึกระบบเชิงพาณิชย์ ซึ่งสามารถสร้างผลงานใหม่ออกมาแข่งขันกับเจ้าของผลงานเดิม ไม่ใช่เรื่องเดียวกันเสียทีเดียว

ความซับซ้อนเห็นชัดขึ้นในอุตสาหกรรมเพลง เมื่อค่ายเพลงบางแห่งเริ่มทำข้อตกลงอนุญาตให้บริษัท AI ใช้ผลงาน แต่สหภาพนักดนตรีกลับตั้งคำถามต่อว่า ต่อให้ค่ายเพลงมีสิทธิในต้นฉบับบันทึกเสียง นักดนตรีที่เล่นอยู่ในเพลงนั้นได้ยินยอมด้วยหรือไม่ และจะได้รับส่วนแบ่งอย่างไร คำว่า “ได้รับอนุญาตแล้ว” จึงยังไม่จบเรื่อง เพราะต้องถามต่อว่า ใครเป็นคนมีสิทธิอนุญาต ค่ายเพลง เจ้าของสิทธิ นักแต่งเพลง หรือนักดนตรีที่เล่นอยู่ในเพลงนั้น

สำหรับผม ตรงนี้หลักควรค่อนข้างชัด ถ้าเทคโนโลยีต้องอาศัยผลงานของศิลปินเพื่อเรียนรู้ ศิลปินควรมีสิทธิรู้ มีสิทธิปฏิเสธ และมีสิทธิได้รับผลตอบแทน เทคโนโลยีไม่ควรตั้งต้นจากสมมติฐานว่าผลงานของมนุษย์ทั้งหมดเป็นวัตถุดิบฟรี

ความเป็นเจ้าของและผลตอบแทน

เมื่อ AI สร้างเพลงขึ้นมา คำถามก็เปลี่ยนจาก 'เรียนจากใคร' เป็น 'เพลงนี้เป็นของใคร'

สมมติผมพิมพ์คำสั่งยี่สิบครั้ง เปลี่ยนแนวดนตรี เลือกความเร็ว เพิ่มเครื่องดนตรี แล้วเลือกเพลงหนึ่งจากผลลัพธ์ร้อยแบบ ผมเป็นผู้แต่งเพลงนั้น หรือเป็นเพียงคนเลือกเพลงที่เครื่องสร้างขึ้นมา

อย่างน้อยในสหรัฐฯ หลักกฎหมายยังชัดว่าลิขสิทธิ์ต้องมีการสร้างสรรค์ของมนุษย์อยู่ด้วย การพิมพ์คำสั่งเพียงอย่างเดียวจึงไม่ได้แปลว่าเราจะเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในทุกสิ่งที่ AI สร้างขึ้นโดยอัตโนมัติ แต่ถ้ามนุษย์นำผลลัพธ์ของ AI มาคัดเลือก จัดวาง ดัดแปลง หรือเพิ่มเติมความคิดสร้างสรรค์ของตัวเอง ส่วนที่เกิดจากมนุษย์ก็ยังได้รับความคุ้มครองได้ ผมคิดว่าหลักนี้สะท้อนความจริงอย่างหนึ่งได้ดี งานหนึ่งชิ้นอาจไม่มีคำตอบง่ายๆ ว่า AI ทำทั้งหมดหรือมนุษย์ทำทั้งหมด แต่อาจมีส่วนร่วมจากหลายฝ่าย ปัญหาคือจากความเป็นเจ้าของยังมีเรื่องผลตอบแทนตามมา

ถ้าเพลงหนึ่งเกิดจากคนเขียนคำสั่ง บริษัทที่สร้างแบบจำลอง เพลงจำนวนมหาศาลที่ใช้ฝึก ค่ายเพลง นักแต่งเพลง และนักดนตรี ใครควรได้ส่วนแบ่งเท่าไร ตลาดการอนุญาตใช้สิทธิสำหรับ AI กำลังค่อยๆ เกิดขึ้น แต่สำหรับศิลปิน ประเด็นสำคัญอาจไม่ใช่เพียงว่าจะมีระบบอนุญาตใช้สิทธิหรือไม่ หากคือ เมื่อเงินเริ่มไหล ใครจะเป็นคนปลายทางที่ได้รับมัน

ความจริงแท้ของงานศิลปะและผลต่อวัฒนธรรม

นี่เป็นข้อที่ผมตอบได้ยากที่สุด เพราะประสบการณ์ Instagram ของผมเองก็ทำให้เห็นข้อโต้แย้งของฝ่ายสนับสนุน ถ้าผมฟังเพลงโดยไม่รู้ว่าใครสร้างและผมชอบมัน ความรู้สึกที่เกิดขึ้นนั้นไม่จริงหรือ งานศิลปะต้องมีประวัติของผู้สร้างกำกับอยู่เสมอหรือไม่

แต่ในอีกด้านหนึ่ง เราไม่ได้ผูกพันกับดนตรีเพราะเสียงเพียงอย่างเดียว เราตามศิลปินเพราะชีวิต ความคิด บุคลิก และเรื่องราวของเขาด้วย เพลงอกหักมีอีกความหมายเมื่อเรารู้ว่าคนร้องเคยสูญเสีย เพลงประท้วงมีอีกน้ำหนักเมื่อคนแต่งต้องเสี่ยงบางอย่างเพื่อเขียนมัน ความโปร่งใสจึงเริ่มกลายเป็นส่วนหนึ่งของความจริงแท้ของงานศิลปะ หลายแพลตฟอร์มเริ่มให้ความสำคัญกับการติดป้ายผลงานที่สร้างด้วย AI และแยกออกจากผลงานของศิลปินมนุษย์ เพื่อให้คนฟังรู้ว่าเสียงที่กำลังฟังมาจากไหน และยังมีคำถามที่ใหญ่กว่านั้น หากวันหนึ่งเพลงจำนวนมหาศาลถูกสร้างจากแบบแผนของเพลงที่มีอยู่ แล้ว AI รุ่นต่อไปกลับไปเรียนจากเพลง AI เหล่านั้นอีกทอดหนึ่ง วัฒนธรรมของเราจะหลากหลายขึ้นจริง หรือจะค่อยๆ วิ่งเข้าสู่ค่าเฉลี่ยของสิ่งที่ระบบคำนวณว่าคนส่วนใหญ่น่าจะชอบ

หลังจากลองแยกออกเป็นห้าประเด็น ผมยังไม่คิดว่าตัวเองมีคำตอบว่าเพลง AI ควรอยู่หรือควรไป ผมเห็นว่า AI สามารถเป็นเครื่องมือสร้างสรรค์ เปิดโอกาสให้คนมากขึ้น และอาจนำไปสู่รูปแบบดนตรีที่เรายังจินตนาการไม่ถึง ขณะเดียวกัน ผมก็ไม่คิดว่าเราควรเรียกทุกอย่างว่า “นวัตกรรม” แล้วปล่อยให้สิทธิ รายได้ และตัวตนของศิลปินกลายเป็นต้นทุนของความก้าวหน้า หากกติกายังตามเทคโนโลยีไม่ทัน ผมยอมให้กติกาเอียงมาทางการคุ้มครองศิลปินมากกว่าเอียงมาทาง AI

ประสบการณ์ที่ MIT สำหรับผมจึงเป็นการสังเกต ไม่ใช่การเฉลิมฉลอง และเหตุการณ์บน Instagram ก็ไม่ได้ทำให้ผมเปลี่ยนใจว่าดนตรีที่สร้างโดยมนุษย์มีคุณค่าน้อยลง ตรงกันข้าม ผมยังหลงรักความจริงง่ายๆ ว่า ดนตรีดีที่สุดเมื่อมีความเชื่อมโยงอย่างลึกซึ้งระหว่างมนุษย์อยู่ข้างใน ระหว่างคนแต่งกับสิ่งที่เขาเคยผ่าน นักดนตรีกับสิ่งที่เขาฝึกฝน คนร้องกับสิ่งที่เขารู้สึก และศิลปินกับคนฟัง ยังเป็นสิ่งที่ผมถวิลหาในดนตรีอยู่เสมอครับ

ข่าวที่เกี่ยวข้อง 

• High Tech, High Touch คุยกับพิธา ในโลก AI คุณค่าคนทำงานอยู่ตรงไหน?
• จาก High Tech, High Touch พลิกจุดอ่อนไทย ให้กลายเป็นจุดแข็ง 
• คุุยกับ พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ ทำไมรถยนต์ไร้คนขับยังไปไม่ทั่วโลก?