AI สหรัฐฯ–จีน ไทยรับมืออย่างไร เมื่อเทคโนโลยีไม่ได้อยู่ในมือเรา

โดย พิธา ลิ้มเจริญรัตน์

จากปูซาน ผ่านปักกิ่ง ถึงวอชิงตัน ทรัมป์กับสี จิ้นผิงกำลังหาทางเอาชนะกันโดยไม่ให้เศรษฐกิจของตัวเองเจ็บหนักจนเกินไป ที่ปูซานในเดือนตุลาคม 2568 ทั้งคู่พักรบทางการค้า พอถึงปักกิ่งในเดือนพฤษภาคม 2569 ก็ขยับไปตั้งกลไกหารือด้านการค้าและการลงทุน ส่วนการเยือนวอชิงตันระหว่างวันที่ 23–25 กันยายนที่ผ่านมา ทำให้เห็นว่าโจทย์ของสองมหาอำนาจขยายไปถึงเทคโนโลยีที่จะเปลี่ยนชีวิตคนทั้งโลก ทั้งสองอยากเป็นผู้นำ และต่างรู้ว่าการผลักอีกฝ่ายจนมุมอาจสร้างความเสียหายที่ย้อนกลับมาถึงตัวเอง 

ภาพโต๊ะอาหารค่ำที่ทำเนียบขาวบอกว่า ผู้บริหารเทคโนโลยีเข้ามาอยู่กลางเวทีการทูตแล้ว ผู้ร่วมโต๊ะหลักกับประธานาธิบดีทั้งสองมีอิลอน มัสก์ เจนเซน หวงแห่งเอ็นวิเดีย ลิซา ซูแห่งเอเอ็มดี และทิม คุก ประธานกรรมการแอปเปิล บุคคลเหล่านี้ไม่ได้เป็นผู้แทนรัฐบาล แต่บริษัทของพวกเขามีส่วนกำหนดว่าประเทศหนึ่งจะเข้าถึงเทคโนโลยีอะไรได้บ้าง เมื่อการเจรจาแตะเรื่องชิปและเอไอ ผู้นำประเทศจึงต้องฟังคนที่สร้างและขายเทคโนโลยีเหล่านั้นด้วย 

รัฐต้องพึ่งสิ่งที่บริษัทเทคโนโลยีสร้าง ขณะที่บริษัทก็ต้องพึ่งการอนุญาตจากรัฐ ฝ่ายหนึ่งมีอำนาจออกกฎ อีกฝ่ายมีความสามารถพัฒนาชิป ซอฟต์แวร์ และระบบที่รัฐบาลต้องการ ใบอนุญาตส่งออกเพียงใบเดียวอาจเปลี่ยนอนาคตของตลาดมูลค่ามหาศาลได้ ความสัมพันธ์นี้จึงเป็นการต่อรองสองทาง และแตกต่างกันตามระบบการเมืองด้วย สีเดินทางมาพร้อมเจ้าหน้าที่ระดับสูง โดยไม่มีคณะผู้นำธุรกิจจีนในลักษณะเดียวกับฝ่ายอเมริกัน ที่นั่งของซีอีโอจึงบอกถึงการเข้าถึงอำนาจ ส่วนการจะใช้อำนาจนั้นได้แค่ไหนยังขึ้นอยู่กับรัฐ 

ทรัมป์ต้องการผลงานที่นำไปบอกผู้เลือกตั้งได้ก่อนการเลือกตั้งกลางวาระ หากมองผ่านโจทย์การเมืองของเขา คำสั่งซื้อสินค้าอเมริกัน งานใหม่ และวัตถุดิบที่ส่งถึงโรงงานตรงเวลา ล้วนมีค่ามากกว่าถ้อยแถลงที่อธิบายยาก เขาต้องแสดงให้เห็นว่าการกดดันจีนทำให้คนอเมริกันได้ประโยชน์ จุดเปราะบางอยู่ตรงที่แรงกดดันเดียวกันอาจทำให้ของแพงขึ้นและธุรกิจขาดวัตถุดิบ ผู้เลือกตั้งย่อมรู้สึกถึงค่าครองชีพก่อนจะเห็นภาพชัยชนะทางยุทธศาสตร์

ทางฝั่งจีน สีต้องการความสัมพันธ์ที่นิ่งพอให้ประเทศเดินหน้าต่อ และเวลาที่จะลดการพึ่งพาเทคโนโลยีอเมริกัน จีนยังได้ประโยชน์จากตลาดต่างประเทศและเทคโนโลยีขั้นสูง ขณะเดียวกัน การได้รับการต้อนรับในฐานะมหาอำนาจที่มีสถานะเท่าเทียมก็มีความหมายทางการเมือง ความยากของสีคือสิ่งที่จีนต้องการบางอย่างยังอยู่ภายใต้การตัดสินใจของต่างชาติ เขาจึงต้องรักษาการเข้าถึงในวันนี้ ระหว่างสร้างความสามารถที่จะพึ่งตนเองได้มากขึ้นในวันหน้า ทั้งสองผู้นำมีเหตุผลที่จะตกลงกัน แม้ภาพอนาคตที่แต่ละคนต้องการจะแตกต่างกัน

ความทะเยอทะยานด้านเอไอของทั้งคู่ยังต้องอาศัยชิป ไฟฟ้า และระบบการผลิตที่ทำงานได้จริง สำหรับผู้ใช้ เอไออาจเป็นช่องสนทนาบนโทรศัพท์ที่ตอบคำถามได้ในไม่กี่วินาที เบื้องหลังความสะดวกนั้นคือศูนย์ข้อมูล เครือข่ายสื่อสาร และเครื่องจักรจำนวนมาก การแข่งขันที่ดูเหมือนเกิดขึ้นในโลกดิจิทัลจึงผูกอยู่กับของที่ต้องผลิต ขนส่ง และได้รับอนุญาตให้ขาย นี่คือเหตุผลที่ชิปกับแร่หายากกลายเป็นเรื่องบนโต๊ะเจรจาของประธานาธิบดี

สหรัฐฯ ต่อรองได้เพราะกำกับการเข้าถึงชิปขั้นสูงที่จีนต้องการ กติกาที่ใช้อยู่มีทั้งข้อจำกัดและการอนุญาตเป็นรายกรณี เช่น การปรับนโยบายเมื่อเดือนมกราคม 2569 ให้พิจารณาส่งออกชิป H200 ของเอ็นวิเดีย และ MI325X ของเอเอ็มดี ภายใต้เงื่อนไขที่กำหนด นโยบายนี้มีมาก่อนการเยือนวอชิงตันแล้ว สำหรับบริษัทจีน เงื่อนไขเหล่านี้มีผลต่อเครื่องมือที่จะใช้พัฒนาเอไอ สำหรับผู้ผลิตชิปอเมริกัน เงื่อนไขเดียวกันกำหนดว่าพวกเขาจะขายสินค้าให้ตลาดใหญ่แห่งนี้ได้เพียงใด

จีนมีอำนาจต่อรองของตัวเองอยู่ที่การแปรรูปธาตุหายากและการผลิตแม่เหล็กซึ่งโลกยังต้องพึ่งพา แรร์เอิร์ธหรือกลุ่มธาตุหายากใช้ในเทคโนโลยีหลายชนิด โดยเฉพาะแม่เหล็กถาวรกำลังสูง ทบวงการพลังงานระหว่างประเทศประเมินว่าจีนมีสัดส่วนมากกว่าร้อยละ 90 ของการแปรรูปธาตุหายากสำหรับแม่เหล็ก และเกือบร้อยละ 95 ของการผลิตแม่เหล็กถาวรของโลก วัสดุเหล่านี้เข้าไปอยู่ในรถยนต์ไฟฟ้า หุ่นยนต์ อุปกรณ์ป้องกันประเทศ และศูนย์ข้อมูลเอไอ ความได้เปรียบของจีนจึงสะสมอยู่ในทักษะ โรงงาน และกระบวนการผลิตที่สร้างทดแทนได้ไม่ง่าย 

ยิ่งใช้การพึ่งพาเป็นอาวุธ ทั้งสองฝ่ายก็ยิ่งมีเหตุผลจะหาทางพึ่งกันให้น้อยลง ชิปกับแม่เหล็กทำหน้าที่คนละอย่างในระบบอุตสาหกรรม แต่สะท้อนปัญหาร่วมกันคือ ต่อให้เก่งมากในด้านหนึ่ง ก็ยังอาจขาดสิ่งจำเป็นที่อีกฝ่ายควบคุมอยู่ การจำกัดชิปกระตุ้นให้จีนเร่งหาทางเลือก การจำกัดแร่กระตุ้นให้ประเทศอื่นลงทุนหาแหล่งผลิตใหม่ อำนาจต่อรองที่ใช้ได้ผลวันนี้จึงอาจค่อย ๆ ลดลงเมื่อคู่แข่งสร้างทางออกของตัวเองได้

ผลประชุมที่วอชิงตันยังไม่ได้ปลดล็อกการเข้าถึงชิปและแร่หายาก ทำเนียบขาวระบุว่าจะหารือต่อเพื่อแก้ปัญหาการขาดแคลนธาตุหายากและแร่สำคัญชนิดอื่น ส่วนเอกสารสรุปผลไม่ได้ประกาศผ่อนคลายข้อจำกัดชิปครั้งใหญ่ หรือเปิดเผยข้อตกลงแลกชิปกับแร่ให้ซื้อขายกันได้อย่างเสรี สำหรับผู้ประกอบการ ความคืบหน้าจึงต้องวัดต่อจากนี้ว่าใบอนุญาตจะออกหรือไม่ ของจะส่งถึงเมื่อไร และต้นทุนจะเป็นเท่าไร ความสัมพันธ์ที่ดีขึ้นมีประโยชน์เมื่อช่วยให้คำถามเหล่านี้มีคำตอบที่วางแผนธุรกิจได้ 

ขณะที่ชิปกับแร่ยังต้องเจรจาต่อ ทรัมป์ส่งสัญญาณชัดว่าเขาต้องการให้เอไอเดินหน้าเร็ว ก่อนสีมาถึงวอชิงตัน เขากล่าวที่สหประชาชาติเมื่อวันที่ 22 กันยายนว่า สหรัฐฯ จะใช้คำว่า Super Intelligence หรือ “ปัญญาเหนือมนุษย์” และคัดค้านข้อจำกัดใหม่ที่อาจทำให้การพัฒนาช้าลง สองวันต่อมา เขาย้ำผ่านสื่อสังคมออนไลน์ว่า “กลไกคุมความเสี่ยงของเราคือกระทรวงยุติธรรม” เขาให้น้ำหนักกับการเดินหน้าพัฒนา และชี้ไปที่อำนาจของกระทรวงยุติธรรมเมื่อต้องเข้าแทรกแซง  

สีประกาศว่าเอไอต้องสร้างประโยชน์ให้ประชาชนและอยู่ภายใต้การควบคุมของมนุษย์เสมอ เขากล่าวเช่นนี้ในพิธีต้อนรับที่ทำเนียบขาวเมื่อวันที่ 24 กันยายน เป็นหลักการที่ฟังแล้วเห็นด้วยได้ไม่ยาก ความยากเริ่มเมื่อถามต่อว่า มนุษย์คนไหนจะเป็นผู้ควบคุม รัฐบาล บริษัท หรือคนที่ได้รับผลกระทบ และเมื่อความปลอดภัยขัดกับความต้องการเป็นผู้นำ ใครจะมีอำนาจสั่งให้ชะลอ หลักการเรื่องมนุษย์จึงต้องมีคนรับผิดชอบและวิธีตรวจสอบรองรับ 

สิ่งที่ทั้งสองฝ่ายตกลงกันได้คือ การตั้งวงหารือและช่องทางติดต่อเมื่อเกิดเหตุด้านเอไอ เอกสารทำเนียบขาววันที่ 25 กันยายนระบุว่าจะมีการหารือเรื่องความเสี่ยงและประโยชน์อีกภายในเดือนพฤศจิกายน พร้อมข้อตกลงจัดตั้งช่องทางสื่อสารระหว่างกันสำหรับเหตุที่เกี่ยวกับเทคโนโลยีนี้ ผู้นำทั้งสองยังตกลงใช้คำว่าปัญญาเหนือมนุษย์ด้วย แม้ชื่อใหม่จะฟังยิ่งใหญ่ การเปลี่ยนคำเรียกก็ยังไม่ได้พิสูจน์ว่าเครื่องจักรมีสติปัญญาเหนือมนุษย์แล้ว 

ช่องทางสื่อสารนี้จะมีค่า ก็ต่อเมื่อมีคนรับสายในวันที่ทั้งสองฝ่ายไม่ไว้ใจกัน ขณะนี้สิ่งที่ประกาศคือข้อตกลงว่าจะจัดตั้ง ยังไม่มีการยืนยันว่า “สายด่วนเอไอ” เปิดใช้งานแล้ว เอกสารยังไม่บอกว่าใครรับผิดชอบ เหตุแบบใดต้องแจ้ง หรือระบบจะเริ่มเมื่อไร รายละเอียดเหล่านี้อาจดูเล็กเมื่อเทียบกับภาพการจับมือของผู้นำ แต่เป็นรายละเอียดที่จะตัดสินว่าการติดต่อกันช่วยอะไรได้จริงในยามฉุกเฉิน

ความผิดพลาดของเอไออาจกลายเป็นวิกฤตระหว่างประเทศได้ หากอีกฝ่ายเข้าใจว่าเป็นการโจมตี ลองนึกถึงเหตุสมมุติที่ระบบเอไอทำให้โครงสร้างพื้นฐานสำคัญทำงานผิดปกติ เจ้าหน้าที่อาจยังไม่รู้ว่าเป็นอุบัติเหตุ อาชญากรรม หรือปฏิบัติการของอีกรัฐหนึ่ง การคุยกันได้ทันเวลาอาจเปิดโอกาสให้ตรวจสอบก่อนความระแวงจะกลายเป็นการตอบโต้ นี่คือประโยชน์ที่เป็นรูปธรรมของความร่วมมือระหว่างคู่แข่ง แม้ทั้งสองยังต้องพัฒนาระบบป้องกันความผิดพลาดตั้งแต่ต้นทางด้วย

สำหรับเจนเซน หวง ความรับผิดชอบเริ่มที่ผู้ผลิต ซึ่งต้องไม่ปล่อยของที่ไม่ปลอดภัยออกมา ในบทสัมภาษณ์ซีเอ็นเอ็นวันที่ 24 กันยายน ก่อนงานเลี้ยงรับรอง ผู้บริหารเอ็นวิเดียเรียกร้องให้บริษัทมีความยับยั้งชั่งใจ พร้อมสนับสนุนกฎที่มุ่งแก้ปัญหาซึ่งเข้าใจได้ชัดเจน น้ำหนักของเขาอยู่ที่ความรับผิดชอบของคนสร้างเทคโนโลยี และกติกาที่ระบุได้ว่าจะลดความเสี่ยงตรงไหน 

แซม อัลต์แมนขยายความรับผิดชอบนั้นไปถึงสถาบันประชาธิปไตยและกติกาสากล ผู้บริหารโอเพนเอไอกล่าวต่อคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติที่นิวยอร์กเมื่อวันที่ 23 กันยายน โดยเสนอทั้งมาตรฐานระหว่างประเทศ การรายงานเหตุอย่างรวดเร็ว และช่องทางสื่อสารที่ปลอดภัยระหว่างบริษัทกับรัฐบาล เขาเห็นว่าการตัดสินใจสำคัญต้องมีความรับผิดชอบต่อสาธารณะผ่านสถาบันประชาธิปไตย เมื่ออ่านร่วมกับความเห็นของหวง จะเห็นว่าประเด็นที่ต้องตกลงกันต่อคือ บริษัทกับสังคมจะร่วมกันรับผิดชอบอย่างไร 

นาเดลลาเน้นประโยชน์ที่สองประเทศได้รับร่วมกัน ส่วนมัสก์กล่าวชื่นชมความก้าวหน้าของจีน สัตยา นาเดลลาแห่งไมโครซอฟท์ให้สัมภาษณ์ยาฮูไฟแนนซ์ในสัปดาห์การประชุมว่า ทั้งสองประเทศต้องการให้ประชาชนได้ประโยชน์จากเอไอและให้ความสำคัญกับความปลอดภัย ขณะที่บทสัมภาษณ์มัสก์กับสื่อของรัฐจีนซึ่งเผยแพร่วันที่ 23 กันยายน เน้นพัฒนาการของจีนและภาวะผู้นำของสี ถ้อยคำเหล่านี้มาจากคนละเวที จึงควรอ่านตามบริบทของผู้พูดแต่ละคน โดยเฉพาะเมื่อธุรกิจของพวกเขามีความสัมพันธ์กับจีนต่างรูปแบบกัน 

ยิ่งบริษัทมีส่วนกำหนดอนาคตมากเท่าไร สังคมก็ยิ่งต้องตรวจสอบบริษัทได้มากเท่านั้น รัฐบาลจำเป็นต้องฟังผู้ที่รู้เทคโนโลยีลึกที่สุด พร้อมตรวจสอบด้วยว่ากติกาที่เสนอเอื้อประโยชน์ให้ใคร ผู้ขายชิป ผู้พัฒนาเอไอ และผู้ให้บริการคลาวด์อาจต้องการเงื่อนไขคนละแบบ ความเชี่ยวชาญทำให้คำแนะนำของพวกเขามีน้ำหนัก ส่วนผลประโยชน์ทางธุรกิจทำให้คำแนะนำนั้นต้องผ่านการถกเถียงจากคนอื่นด้วย การเชิญซีอีโอเข้าห้องประชุมจึงต้องมาคู่กับการเปิดให้สังคมตรวจสอบสิ่งที่ตกลงกัน

สำหรับไทย เรื่องนี้ใกล้ตัวตั้งแต่ใบสั่งซื้อของโรงงานไปจนถึงระบบที่โรงพยาบาลเลือกใช้ หากวัตถุดิบถูกจำกัด โรงงานอาจส่งสินค้าไม่ทัน หากเครื่องมือเอไอเปลี่ยนราคา เงื่อนไข หรือการเข้าถึง องค์กรที่ฝากงานสำคัญไว้กับระบบนั้นก็ต้องรับผล การตัดสินใจในวอชิงตันหรือปักกิ่งจึงอาจกลายเป็นต้นทุนของผู้ประกอบการไทยได้ รัฐและธุรกิจควรรู้ล่วงหน้าว่าตนพึ่งอะไร ใครมีอำนาจจำกัดมัน และจะทำงานต่ออย่างไรหากสิ่งนั้นหายไป

ทางออกของไทยเริ่มจากการสร้างความสามารถและทางเลือกของตัวเอง การดึงดูดการลงทุนด้านเอไอควรมาพร้อมการพัฒนาคนที่ใช้ ดูแล และตรวจสอบระบบได้ สัญญาจัดซื้อควรเปิดทางให้ย้ายข้อมูลหรือเปลี่ยนผู้ให้บริการเมื่อจำเป็น หน่วยงานที่ดูแลงานสำคัญต้องมีแผนทำงานต่อหากบริการสะดุด เราควรเข้าร่วมกำหนดมาตรฐาน

และระบบรายงานเหตุระหว่างประเทศด้วย ประเทศที่มีทางเลือกย่อมต่อรองได้ดีกว่าประเทศที่รอให้คนอื่นอนุญาต

เรายังควรใช้ความร่วมมือด้านเอไอสร้างประโยชน์ที่คนธรรมดาจับต้องได้ การวิจัยมะเร็ง การพัฒนายา การเตือนภัยพิบัติ และการศึกษาที่เข้าถึงได้ เป็นพื้นที่ที่เราควรชวนประเทศคู่แข่งมาร่วมงานกัน พร้อมกำหนดเป้าหมายให้ชัดว่าใครจะได้รับประโยชน์ ผู้ป่วยอาจวัดความก้าวหน้าจากเวลาที่รอการวินิจฉัย ครูอาจวัดจากเวลาที่ได้กลับมาอยู่กับนักเรียน ตัวชี้วัดเหล่านี้ควรมีน้ำหนักในการวางนโยบายเทคโนโลยีของไทย

คำว่าเอไออยู่ในการควบคุมของมนุษย์จะมีความหมาย ก็ต่อเมื่อคนที่ได้รับผลกระทบยังมีสิทธิโต้แย้งมัน เมื่อระบบอัตโนมัติปฏิเสธสินเชื่อหรือคัดผู้สมัครงานออก คนที่ได้รับผลควรขอคำอธิบายและติดต่อผู้รับผิดชอบให้ทบทวนได้ คนทำงานควรมีเสียงว่าเอไอจะเปลี่ยนงานของตนอย่างไร หน่วยงานรัฐต้องรู้มากพอจะตรวจสอบระบบที่ซื้อมา นี่คือวิธีทำให้คำมั่นบนเวทีระหว่างประเทศมาถึงชีวิตของคนที่ไม่เคยอยู่ในห้องเจรจา

ข่าวที่เกี่ยวข้อง 

• High Tech, High Touch เมื่อภูมิอากาศเปลี่ยนเร็วกว่าที่คิด 
• คุยกับ พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ ชวนคิด มหาวิทยาลัยจะสอนอย่างไรในยุค AI 
• จาก High Tech, High Touch พลิกจุดอ่อนไทย ให้กลายเป็นจุดแข็ง