
SHORT CUT
เมืองโอซากิของญี่ปุ่น เป็นหนึ่งในเมืองที่มีอัตราการรีไซเคิลขยะสูงเป็นอันดับต้น ๆ ของประเทศกว่า 20 ปี นักวิจัยพบความสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นกับเพื่อนบ้านเชื่อมโยงกับพฤติกรรมการมีส่วนร่วมแยกขยะ
โครงการแยกขยะเพื่อรีไซเคิลส่วนใหญ่เป็นกิจกรรมที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากประชาชนอย่างต่อเนื่องนานหลายปี ไม่ใช่เพียงการกำหนดกฎระเบียบหรือจัดถังขยะให้เพียงพอ แต่ยังต้องมีปัจจัยที่ช่วยให้ผู้คนรักษาพฤติกรรมดังกล่าวไว้ได้ในระยะยาว
งานวิจัยโดย ‘นาโอโกะ ไคดะ’ (Naoko Kaida) ศาสตราจารย์จากมหาวิทยาลัยสึกุบะของญี่ปุ่น ร่วมกับทีมงานที่ตีพิมพ์ในวารสาร Journal of Material Cycles and Waste Management พบว่า ความสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นกับเพื่อนบ้านและการมีเครือข่ายทางสังคมที่กว้างขวาง มีส่วนเชื่อมโยงกับการมีส่วนร่วมในการรีไซเคิลขยะที่มากขึ้น โดยเมืองโอซากิ (Osaki) ทางตอนใต้ของญี่ปุ่น ถือเป็นกรณีศึกษาที่น่าสนใจ เนื่องจากประชาชนแยกขยะต่อเนื่องมานานกว่า 20 ปี และมีอัตรารีไซเคิลสูงเป็นอันดับต้น ๆ ของประเทศ
เมืองเล็ก ๆ อย่าง โอซากิ เริ่มผลักดันการแยกขยะอย่างจริงจังในช่วงปลายทศวรรษ 1990 หลังพื้นที่ฝังกลบขยะเริ่มไม่เพียงพอ โดยภาคธุรกิจ ประชาชน และรัฐบาลท้องถิ่นร่วมมือกันลดปริมาณขยะที่จะนำไปฝังกลบ
ปัจจุบันประชาชนต้องแยกขยะออกเป็น 28 ประเภทจาก 16 ประเภทในช่วงแรกเริ่ม ไล่ตั้งแต่กระป๋อง ขวดพลาสติก บรรจุภัณฑ์พลาสติก กระดาษลัง ไปจนถึงผ้าอ้อม ขณะที่ขวดประเภทอื่นต้องแยกออกเป็นสีๆ
ขยะที่แยกแล้วจะถูกนำไปยังสถานีรีไซเคิลส่วนกลางของชุมชน ซึ่งบริหารจัดการโดยสมาคมสุขอนามัยท้องถิ่น ซึ่งในหลายพื้นที่ประชาชนยังร่วมดูแลและตรวจสอบการแยกขยะด้วยตัวเอง
ความพยายามดังกล่าวได้ผล เห็นได้จากตัวเลขการพึ่งพาพื้นที่ฝังกลบที่ลดลงอย่างมาก และตั้งแต่ปี 2006 ขยะที่เกิดขึ้นในเมืองโอซากิมากกว่า 80% ได้ถูกนำไปรีไซเคิล
เพื่อศึกษาว่าความสัมพันธ์ทางสังคมมีส่วนต่อการรีไซเคิลอย่างไร ทีมนักวิจัยส่งแบบสอบถามแบบไม่ระบุตัวตนไปยังครัวเรือนทั้ง 5,773 แห่งในเมืองโอซากิ ในช่วงปลายปี 2024 โดยให้ผู้ใหญ่ในแต่ละครัวเรือนเป็นผู้ตอบ
จากแบบสอบถามที่ส่งกลับมา 805 ชุด มี 277 ชุดที่มีข้อมูลสมบูรณ์เพียงพอสำหรับการวิเคราะห์
คำถามครอบคลุมความสัมพันธ์กับเพื่อนบ้าน ทั้งระดับความไว้วางใจ ความคุ้นเคย และความเชื่อมั่นว่าจะได้รับความช่วยเหลือจากเพื่อนบ้านในกรณีเกิดภัยพิบัติ
ส่วนเครือข่ายสังคมในวงกว้าง ได้แก่ คนที่ทำกิจกรรมหรืองานอดิเรกร่วมกัน เพื่อนที่ยังติดต่อแม้จะอยู่ห่างไกล รวมถึงบุคคลที่ไว้วางใจในที่ทำงานหรือสถานศึกษา ซึ่งนักสังคมศาสตร์เรียกความสัมพันธ์ทั้ง 2 รูปแบบว่า ‘ทุนทางสังคม’
ผลสำรวจพบว่า ประชาชนให้คะแนนการปฏิบัติตามกฎการแยกขยะเฉลี่ย 5.36 จากคะแนนเต็ม 6 ขณะที่การช่วยเหลือผู้อื่นที่สถานีแยกขยะได้คะแนนเฉลี่ย 4.11
การวิเคราะห์พบว่า ความสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นกับเพื่อนบ้านช่วยส่งเสริมทัศนคติเชิงบวกต่อการแยกขยะ และทำให้ประชาชนรู้สึกว่าครอบครัวและเพื่อนบ้านคาดหวังให้ต้องปฏิบัติตามกฎ
ทัศนคติและความคาดหวังเหล่านี้เชื่อมโยงกับความตั้งใจที่จะดำเนินการแยกขยะต่อไป ซึ่งเป็นปัจจัยที่ทำนายพฤติกรรมรีไซเคิลได้ดีที่สุดในแบบจำลองของนักวิจัย
อย่างไรก็ตาม ความสัมพันธ์กับเพื่อนบ้านไม่ได้เชื่อมโยงกับพฤติกรรมรีไซเคิลโดยตรง แต่ส่งผลผ่านทัศนคติและความคาดหวังทางสังคม โดยทัศนคติเชิงบวกเป็นปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับความตั้งใจมากที่สุด ซึ่งนักวิจัยมองว่าอาจสะท้อนผลจากนโยบายส่งเสริมการแยกขยะและการสื่อสารประโยชน์ของการรีไซเคิลที่ดำเนินมาอย่างยาวนาน
ในอีกด้านหนึ่ง ความสัมพันธ์นอกชุมชน เช่น เพื่อนหรือกลุ่มที่ทำงานอดิเรกร่วมกัน มีความเชื่อมโยงโดยตรงกับการมีส่วนร่วมในการรีไซเคิลและการช่วยเหลือผู้อื่นที่จุดทิ้งขยะ
นักวิจัย ระบุว่า การติดต่อสื่อสารกับบุคคลภายนอกอาจเป็นแหล่งข้อมูลหรือทรัพยากรที่ช่วยให้ประชาชนเรียนรู้และปฏิบัติตามระบบแยกขยะที่ซับซ้อน อย่าง เมืองโอซากิ ได้อย่างต่อเนื่อง
อย่างไรก็ตาม ความสัมพันธ์ทางสังคมไม่ได้ทำให้ประชาชนรู้สึกมั่นใจในความสามารถของตนเองในการแยกขยะมากขึ้นอย่างชัดเจน โดยความมั่นใจดังกล่าวอาจขึ้นอยู่กับกฎที่เข้าใจง่าย สิ่งอำนวยความสะดวก และประสบการณ์การรีไซเคิล
โอซากิเป็นเมืองที่มีประชากรราว 11,700 คน และมีอายุเฉลี่ย 53 ปีในปี 2020 สะท้อนแนวโน้มสังคมชนบทของญี่ปุ่นที่กำลังเผชิญกับประชากรลดลงและสูงวัย
แม้ผู้สูงอายุจะรายงานว่ามีความสัมพันธ์กับเพื่อนบ้านแน่นแฟ้นกว่า แต่ความเชื่อมโยงระหว่างความสัมพันธ์ทางสังคมกับพฤติกรรมการรีไซเคิลยังคงปรากฏอยู่ แม้คำนึงถึงอายุของผู้ตอบแบบสอบถามแล้ว
นักวิจัยย้ำว่า ผลสำรวจครั้งนี้แสดงเพียงความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยต่าง ๆ ไม่สามารถยืนยันได้ว่าความสัมพันธ์ทางสังคมเป็นสาเหตุโดยตรงของการรีไซเคิล อีกทั้งผู้ตอบแบบสอบถามส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุ และเป็นการประเมินพฤติกรรมด้วยตนเอง ไม่ใช่การสังเกตจากการแยกขยะจริง
ขณะเดียวกัน ความสัมพันธ์ที่ใกล้ชิดกับเพื่อนบ้านมากเกินไปอาจมีข้อเสีย เช่น ความรู้สึกถูกกดดันให้ทำตามคนอื่น หรือถูกกีดกันเมื่อเพื่อนบ้านจับตาพฤติกรรม
ผู้วิจัยจึงเสนอว่า เมืองต่าง ๆ ไม่ควรพึ่งเพียงการเผยแพร่ข้อมูลและบังคับใช้กฎการรีไซเคิล แต่ควรจัดกิจกรรมที่เปิดโอกาสให้เพื่อนบ้านพบปะกันอย่างสม่ำเสมอ และส่งเสริมให้คนรุ่นใหม่มีส่วนร่วมในการแยกขยะอีกด้วย
ที่มา: Earth.com
https://www.earth.com/environment/what-keeps-people-recycling-for-decades-one-town-offers-clues/