แอสเซทไวส์ ร่วมพลิกโฉมห้องน้ำสาธารณะไทย นวัตกรรม "สุขา สุขี" เพื่อคนทุกวัย

พลิกโฉมห้องน้ำสาธารณะไทย นวัตกรรม "สุขา สุขี" เพื่อคนทุกวัย

หากคุณเคยเดินทางท่องเที่ยวในประเทศไทย หรือแม้แต่ใช้ชีวิตในเมืองหลวงที่พลุกพล่าน คุณคงเคยเผชิญกับช่วงเวลาที่ตัดสินใจอย่างยากลำบากเมื่อต้องก้าวเท้าเข้า 'ห้องน้ำสาธารณะ'  คุณคงเคยเผชิญกับช่วงเวลาที่ตัดสินใจอย่างยากลำบากเมื่อต้องก้าวเท้าเข้า 'ห้องน้ำสาธารณะ'  ภาพจำของความไม่สะอาด ไม่สบายใจในการเดินเข้าไปใช้งาน และความรู้สึกไม่ปลอดภัย  กลายเป็นกำแพงที่ทำให้พื้นที่เล็กๆ แห่งนี้ถูกมองข้ามมาโดยตลอด ทั้งที่ในความเป็นจริง ห้องน้ำคือโครงสร้างพื้นฐานที่ชี้วัดระดับคุณภาพชีวิตและภาพลักษณ์ของเมืองได้อย่างชัดเจนที่สุด

ด้วยวิสัยทัศน์ที่ต้องการลบภาพจำเดิมๆ และยกระดับคุณภาพชีวิต โครงการประกวดออกแบบ "สุขา สุขี : The Happy Toilet" จาก แอสเซทไวส์ จึงถือกำเนิดขึ้น เพื่อเฟ้นหานวัตกรรมห้องน้ำสาธารณะที่ตอบโจทย์คนทุกวัย (Universal Design) บทความนี้จะพาคุณเจาะลึกไปถึงแก่นความคิดของเหล่านักออกแบบที่ผ่านการคัดเลือก ซึ่งได้มาร่วมแบ่งปันมุมมองที่จะเปลี่ยน "พื้นที่ปลดทุกข์" ให้กลายเป็น "พื้นที่แห่งความสุข" อย่างแท้จริง

 

ห้องน้ำสาธารณะถึงเป็นเรื่องใหญ่ระดับชาติ ?

ทำไมการออกแบบห้องน้ำสาธารณะถึงเป็นเรื่องใหญ่ระดับชาติ ? คำถามนี้อาจฟังดูเกินจริง แต่มันคือ "Pain Point" หรือจุดปัญหาที่ฝังรากลึกในสังคมไทยมานาน ห้องน้ำมักถูกมองว่าเป็นเพียงส่วนเล็กๆ ของเมืองหรืออาคาร เป็นสิ่งก่อสร้างที่มักจะถูกคิดถึงเป็นลำดับสุดท้ายและ "ทำทีหลัง" เสมอ แต่ในความเป็นจริง ห้องน้ำคือความจำเป็นพื้นฐานที่ส่งผลกระทบต่อคนทุกเจเนอเรชัน

ปัญหาที่เราเห็นจนชินตาคือ ความไม่สะอาด รู้สึกไม่ปลอดภัย  พื้นที่แคบอึดอัด และจำนวนที่ไม่เพียงพอ โดยเฉพาะกับผู้หญิงที่มักต้องต่อแถวเข้าห้องน้ำยาวเหยียด นอกจากนี้ ห้องน้ำสาธารณะส่วนใหญ่ยังขาดการคำนึงถึงผู้ใช้งานกลุ่มเปราะบาง เช่น เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ หรือผู้พิการ ทำให้เกิดช่องว่างระหว่างวัย (Gen Gap) ในการเข้าถึงพื้นที่สาธารณะ

 

การนำเสนอแนวคิดการออกแบบห้องน้ำสาธารณะมาจากไหน 

เมื่อโจทย์คือการทลายข้อจำกัดเดิม เหล่านักออกแบบจึงได้นำเสนอแนวคิดที่ผสานทั้งศาสตร์ทางสถาปัตยกรรมและศิลปะแห่งความเข้าใจมนุษย์เข้าด้วยกันอย่างน่าทึ่ง

คุณสิธาพร พึ่งสำราญ จากบริษัทผู้ออกแบบวิชาชีพ The Rest-Garden สิธาอาร์คิเทค ได้นำเสนอการแก้ปัญหาผ่านการทลายกรอบเดิมๆ อย่างสิ้นเชิง โดยเริ่มต้นจากการปรับขนาดกะทัดรัดที่เคยยึดติดว่าต้องกว้างเพียง 80-90 เซนติเมตร ให้กลายเป็นโมดูล (Module) ที่มีความกว้างมากขึ้น เพื่อลดซอกมุมที่ทำความสะอาดได้ยาก พร้อมทั้งยกหลังคาให้สูงขึ้นจากมาตรฐานเดิม 2.20 เมตร เพื่อเปิดรับช่องแสงให้แดดส่องลงมาฆ่าเชื้อโรคได้เต็มที่

นอกจากนี้ คุณสิธาพร ยังได้รื้อผนังส่วนอ่างล้างหน้าออกเพื่อเปิดรับลม และแยกส่วนอาคารออกเพื่อสร้างระบบระบายอากาศ (Ventilation) ที่ดีที่สุด โดยเน้นการวางทิศทางลมในแนวเหนือ-ใต้ ให้ลม Flow นำพากลิ่นเหม็นออกไป ปัญหาความเปียกชื้นถูกแก้ด้วยการใช้วัสดุที่มีรูพรุนซึมซับน้ำได้ ในแง่ของฟังก์ชัน มีการเพิ่มห้องน้ำสำหรับครอบครัวและเด็ก โดยยังคงรูปทรงสถาปัตยกรรมแบบวงกลมไว้ และใช้ "ต้นไม้" เป็นตัวกำหนดทางเข้าแทนการสร้างกำแพงทึบ สิ่งสำคัญที่สุดในมุมมองของคุณสิธาพรคือ งานออกแบบนี้ต้อง Practical สร้างได้จริง ใช้วัสดุที่ยืดหยุ่นปรับตามบริบทพื้นที่ได้ เช่น หากไปตั้งในวัด ก็สามารถปรับไปใช้อิฐแดงหรือกระเบื้องหลังคาดินเผาได้อย่างกลมกลืน

 

ทางด้าน คุณโอ๊ค ศรนิล  ได้นำเสนอไอเดียผ่านคอมิกและเทคโนโลยี AI เล่าเรื่องราวการแก้ปัญหาด้วยระบบ Modular ที่เป็น Prefabrication (ผลิตชิ้นส่วนจากโรงงานแล้วนำมาประกอบ) ซึ่งข้อดีคือ หากในอนาคตห้องน้ำไม่เพียงพอ ก็สามารถนำก้อนโมดูลมาเชื่อมต่อขยายเพิ่มได้ทันที คุณโอ๊คเน้นเรื่องการดูแลรักษาง่ายเป็นหัวใจหลัก จึงเลือกใช้วัสดุผิวสแตนเลสโทนสีขาวภายใน เพื่อสะท้อนความสะอาดและป้องกันปัญหาคนขีดเขียน (Graffiti) พร้อมทั้งเว้นช่องว่างระหว่างพื้นกับผนังเพื่อให้น้ำระบายได้รวดเร็ว ไม่เกิดเชื้อรา และที่สำคัญคือต้องมี "สายฉีดชำระ" ตอบโจทย์ผู้ใช้งานที่ไม่ชอบใช้กระดาษทิชชู รูปทรงภายนอกถูกจัดวางแบบแรนดอมเป็นเกาะๆ และใช้หลังคาโค้งคุมเชื่อมตรงกลางเพื่อให้ตัวสถาปัตยกรรมดูซอฟต์ลง

ส่วน ทีมจาก ม. ขอนแก่น (คุณชญานนท์ ชิณวงค์ และ วุฒิชัย โคตรชา) มาพร้อมกับคอนเซปต์ "วงปีไม้" ที่มอบความรู้สึกเป็นธรรมชาติและอบอุ่น พวกเขาฉีกกฎห้องน้ำทึบๆ ที่ดูอึดอัดและไม่ปลอดภัย ด้วยการออกแบบให้มีความโปร่ง มองเห็นกันได้จากหลายทิศทางเพื่อความปลอดภัย แต่ยังคงรักษาความเป็นส่วนตัวอย่างมิดชิดในโซนโถส้วมและโถปัสสาวะ มีการจัด Circulation แยกสัดส่วนชาย หญิง และ Universal Design อย่างชัดเจน

ไฮไลท์ของทีม ม.ขอนแก่น คือการมองข้ามคำว่าห้องน้ำไปสู่การเป็น "พื้นที่ชุมชน" โดยมีการเพิ่มพื้นที่กิจกรรมหรือเพลย์กราวด์เล็กๆ ตรงกลางสำหรับเด็กที่มาใช้งานหรือรอผู้ปกครอง เล่นกับมิติของแสงและเงา นำน้ำทิ้งจากอ่างล้างมือไปหมุนเวียนรดน้ำต้นไม้เพื่อเพิ่มพื้นที่สีเขียว ตัวแปลนอาคารมีความเว้าโค้งเพื่อรับแสงธรรมชาติ ช่วยลดการใช้ไฟฟ้าในช่วงเช้า และเลือกใช้วัสดุที่ให้ความรู้สึกเหมือนพื้นผิวดินเพื่อเชื่อมโยงมนุษย์เข้ากับธรรมชาติ

 

นิยามและความสุขที่ได้จาก "Happy Toilet" 

แล้วคำว่า "ความสุข" ในบริบทของห้องน้ำสาธารณะคืออะไร? สำหรับนักออกแบบแต่ละท่าน นิยามนี้ถูกตีความไว้อย่างเรียบง่ายแต่งดงาม

คุณสิธาพร พึ่งสำราญ ให้ความเห็นว่า ความสุขเวลาอยากเข้าห้องน้ำนั้นเรียบง่ายมาก ขอเพียงแค่ "สะอาด" และ "ไม่เหม็น" ได้แค่นี้ก็ถือว่าเป็นสวรรค์ของผู้ใช้งานแล้ว และที่สำคัญคือต้อง Practical สามารถสร้างขึ้นมาให้ใช้งานได้จริง

สอดคล้องกับคุณโอ๊ค ศรนิล  ที่มองว่าความแฮปปี้คือความสะอาดที่มาพร้อมกับฟังก์ชันที่ตอบสนองความต้องการพื้นฐาน "อยากใช้น้ำต้องได้ใช้น้ำ อยากใช้กระดาษต้องได้ใช้" ในขณะที่ทีมจาก ม. ขอนแก่น (คุณชญานนท์ และ วุฒิชัย) ตีความลึกลงไปถึงมิติทางความรู้สึกและสังคม ว่าความสุขคือการที่คน "กล้าเข้าไปใช้" โดยไม่รู้สึกกลัวหรือมองว่าห้องน้ำเป็นพื้นที่ปิดทึบอันตราย และเป็นพื้นที่ที่คำนึงถึงผู้ใช้งานทุกช่วงวัยอย่างแท้จริง ทั้งเด็กเล็ก ไปจนถึงผู้สูงอายุที่ต้องใช้รถวีลแชร์

มุมมองต่อห้องน้ำสาธารณะและการเปลี่ยนแปลงภาพจำ 

หากเรามองในมุมของคนต่างเจเนอเรชัน ห้องน้ำสาธารณะมีผลต่อวิถีชีวิตและทัศนคติอย่างมาก

ในมุมมองของ Gen ใหม่ (ทีมจาก ม.ขอนแก่น) ห้องน้ำสาธารณะทั่วไปตามสวนมักดูไม่ค่อยมีชีวิตชีวาและมีแพตเทิร์นทึบๆ ซ้ำๆ แต่หากเรามองดูตัวอย่างจากภาพยนตร์เรื่อง Perfect Days ที่ถ่ายทอดเรื่องราวของห้องน้ำในโตเกียว จะเห็นได้ชัดเจนว่า ห้องน้ำสามารถมีดีเทล ดูสนุก และไม่น่าเบื่อได้ การดีไซน์อย่างการยกหลังคาเพิ่มช่องลมและช่องแสง คือกุญแจสำคัญที่จะช่วยลบภาพจำเดิมๆ ที่ว่าห้องน้ำสาธารณะต้องสกปรกและมืดทึบ

สำหรับวัยทำงานหรือผู้ที่มีครอบครัว (มุมมองจากคุณโอ๊ค ศรนิล) ห้องน้ำที่ดีจะช่วยอำนวยความสะดวกและสร้าง "ความสบายใจ" ในการเดินทางท่องเที่ยวต่างจังหวัดอย่างมหาศาล หากห้องน้ำมีที่สำหรับเปลี่ยนผ้าอ้อมเด็ก หรือรองรับผู้สูงอายุได้ มันจะช่วยเพิ่มชีวิตชีวาและกลายเป็นหน้าเป็นตาให้กับประเทศได้เลยทีเดียว นอกจากนี้ยังต้องตอบโจทย์เรื่องการดูแลรักษาง่าย เพื่อให้คงสภาพน่าใช้งานไปได้ยาวนานที่สุด

และในสเกลระดับชาติ คุณสิธาพร พึ่งสำราญ ได้ให้มุมมองที่เฉียบขาดว่า ประเทศไทยเป็นเมืองท่องเที่ยวระดับโลก แต่เรากลับแทบไม่มีห้องน้ำสาธารณะที่ได้มาตรฐานเลย หากเราทำโปรเจกต์นี้ขึ้นมาแล้วคนกล้าใช้ ไม่มีทัศนคติเชิงลบ ก็จะตอบโจทย์เมืองท่องเที่ยวได้อย่างสมบูรณ์แบบ คุณสิธาพรยังชี้ให้เห็นถึง "ข้อได้เปรียบ" ของประเทศไทยที่หลายคนมองข้าม นั่นคือการที่เราเป็นเมืองร้อน มีแดดแรงที่ช่วยฆ่าเชื้อโรคตามธรรมชาติ และมีลมพัดที่ช่วยระบายกลิ่น หากเรานำจุดนี้มาใช้ประโยชน์ในงานสถาปัตยกรรม ห้องน้ำของเราจะมีสภาพแวดล้อมที่ดีกว่าประเทศเมืองหนาวที่มักเจอปัญหากลิ่นเหม็นอับอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

ทั้งนี้ ทาง แอสเซทไวส์ ยังได้เปิดเผยถึงความเป็นไปได้ที่น่าตื่นเต้นว่า โปรเจกต์ที่ชนะการประกวดนี้ อาจจะถูกนำไปสร้างจริงที่บริเวณหาดในยาง จังหวัดภูเก็ต ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีคาแรกเตอร์สงบ ใกล้ชิดกับธรรมชาติติดอุทยานแห่งชาติและสนามบิน และเป็นพื้นที่ตั้งโครงการที่อยู่อาศัยของทางแอสเซทไวส์ และร่มโพธิ์พร็อพเพอร์ (TITLE)  ที่พัฒนาร่วมกัน ซึ่งจะเป็นพื้นที่ทดสอบนวัตกรรมระดับโลกนี้ได้อย่างดีเยี่ยม

การสอดแทรกแนวคิด "We build happiness" และความเข้ากับบริบทชุมชน

 

แคมเปญ "We build happiness" ไม่ใช่เพียงแค่สโลแกน แต่คือแก่นกลางที่นักออกแบบทุกคนนำมาสอดแทรกในชิ้นงาน

คุณสิธาพร พึ่งสำราญ  เชื่อมั่นในความตั้งใจของโครงการว่าสามารถ Build Happiness ให้เกิดขึ้นจริงได้ การสร้างความสุขในมุมมองของคุณสิธาพร คือการที่ตัวสถาปัตยกรรมสามารถกลมกลืนและเคารพบริบทของชุมชน หากต้องไปตั้งริมทะเล วัสดุอาจปรับเป็นหลังคาจาก หรือหากไปตั้งในป่า ก็อาจใช้กระจกเพื่อให้ตัวอาคารกลืนหายไปกับร่มไม้

คุณโอ๊ค ศรนิล  มองลึกลงไปในเชิงปรัชญาว่า แม้ความสุขจะเป็นเรื่องของปัจเจกบุคคล แต่ห้องน้ำนั้นถือเป็น "ความสุขร่วมของมนุษยชาติ" ที่ทุกคนควรมีพื้นที่ดีๆ รองรับในเวลาที่ต้องการปลดเปลื้องความทุกข์ทางกาย ส่วนเรื่องการกลมกลืนกับพื้นที่ ด้วยรูปทรงของตัวอาคารที่ออกแบบมาให้ดูนิ่งๆ จึงสามารถปรับเปลี่ยนโทนสีของวัสดุภายนอกให้เข้ากับสภาพแวดล้อมได้ง่าย เช่น สีเอิร์ธโทนสำหรับพื้นที่อุทยาน หรือสีเมทัลลิกหากต้องตั้งอยู่ในตัวเมือง

สำหรับ ทีมจาก ม. ขอนแก่น ความสุขคือการสร้างปฏิสัมพันธ์ (Intergenerational Interaction) และการใช้งานร่วมกันของคนหลากหลายช่วงอายุ คอนเซปต์ "วงปีไม้" ถูกเลือกมาใช้เพราะธรรมชาติคือสิ่งที่ทุกคนเข้าถึงได้ง่ายอย่างตรงไปตรงมา ไม่รู้สึกแปลกแยก ทำให้ชุมชนกล้าที่จะก้าวเข้ามาใช้งานและเกิดความรู้สึกร่วมในการเป็นเจ้าของพื้นที่

ความหวังที่มีต่อห้องน้ำไทยในอนาคต และข้อเสนอแนะต่อโครงการ 

เมื่อถามถึงภาพฝันในอนาคตของห้องน้ำสาธารณะไทย คุณสิธาพร พึ่งสำราญ กล่าวอย่างตรงไปตรงมาว่า อยากเห็น "จุดเริ่มต้น" ก่อนเป็นอันดับแรก เพราะในปัจจุบันเรายังแทบจะนึกภาพห้องน้ำสาธารณะของไทยที่ได้มาตรฐานไม่ออกเลย ซึ่งต่างจากประเทศอย่างญี่ปุ่นหรือจีนที่พัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านนี้ไปไกลมากแล้ว

คุณโอ๊ค ศรนิล คาดหวังว่า อยากเห็นห้องน้ำสาธารณะที่เป็นพื้นที่สร้างความสุขได้จริงๆ ไม่ใช่เป็นเพียงสถานที่ปลดทุกข์เฉพาะตอนที่ทนไม่ไหวแล้วต้อง "จำใจเข้า" อีกต่อไป

ส่วน ทีมจาก ม. ขอนแก่น มีความมุ่งหวังที่ชัดเจนว่า อยากเห็นแบบห้องน้ำที่ชนะการประกวดในครั้งนี้ ถูกนำไปสร้างจริงจนกลายเป็น Iconic Landmark หรือจุดเช็คอินประจำพื้นที่นั้นๆ

โครงการ "สุขา สุขี : The Happy Toilet" จึงไม่ใช่เพียงแค่การประกวดแบบสถาปัตยกรรม แต่มันคือจุดเริ่มต้นของมูฟเมนต์สำคัญ ที่กำลังจะเปลี่ยนทัศนคติ ลบภาพจำที่ห้องน้ำไม่สะอาด ไม่ปลอดภัย และสร้างความสุขร่วมกันของผู้คนในสังคม ให้เกิดขึ้นจริงในประเทศไทย... เริ่มต้นจากพื้นที่เล็กๆ ที่เรียกว่า "ห้องน้ำ" นี่เอง