อนุสัญญา UNCLOS คืออะไร สิทธิ์การเดินเรือและขอบเขตทะเลไทย หลังยกเลิก MOU 44

จาก ‘เกาะกูด’ ถึง 'MOU 44'  ประเด็นข้อพิพาททางทะเลระหว่างไทยและกัมพูชาที่ยืดเยื้อมานาน ล่าสุด ที่ประชุมสภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) ภายใต้รัฐบาลนายอนุทิน ชาญวีรกูล มีมติเห็นชอบให้ยกเลิก MOU44 แล้ว ซึ่งขณะนี้กัมพูชาได้เข้าเป็นสมาชิกภาคี UNCLOS (เมื่อ มี.ค. 2569) ทำให้ไทยสามารถใช้กลไกสากลเจรจาได้โดยตรง 'อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล ค.ศ. 1982' หรือ UNCLOS กลายเป็นกุญแจสำคัญในการกำหนดสิทธิอธิปไตยและการรักษาผลประโยชน์ของชาติทางทะเล จากเอกสารวิชาการโดยกองความมั่นคงทางทะเล สำนักงานสภาความมั่นคงแห่งชาติ สามารถสรุปประเด็นสำคัญได้ดังนี้

UNCLOS คืออะไร?

ถ้าจะเปรียบเทียบให้เห็นภาพ อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล ค.ศ. 1982 (UNCLOS) ก็เหมือน 'โฉนดและกฎหมู่บ้านโลก' ที่เอาไว้จัดระเบียบว่าประเทศที่มีชายฝั่งติดทะเลทั้งหลาย จะมีสิทธิ อำนาจและความรับผิดชอบแค่ไหน ในการใช้ประโยชน์จากทะเล เป็นข้อตกลงสากลที่มี 167 ประเทศทั่วโลกให้สัตยาบันร่วมกัน (รวมไทยด้วย)  ครอบคลุมทั้งด้านเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม และความมั่นคง โดยมีองค์กรสากลอย่าง องค์การทางทะเลระหว่างประเทศ (IMO), องค์การพื้นที่ทะเลระหว่างประเทศ (ISA) คอยกำกับดูแลไม่ให้มีการลากเส้นทับกัน

UNCLOS กำหนดพื้นที่อาณาเขตทางทะเลอย่างไร?

อนุสัญญาฯ UNCLOS แบ่งพื้นที่ทางทะเลเพื่อกำหนดสิทธิ์และอำนาจอธิปไตย ออกเป็นระดับต่างๆ ตามระยะห่างจากชายฝั่ง

• น่านน้ำภายใน

อยู่ชิดชายฝั่ง เปรียบเหมือน ‘ห้องนอนในบ้าน’ รัฐชายฝั่งมีอำนาจเบ็ดเสร็จ เรือต่างชาติไม่มีสิทธิแล่นผ่านโดยไม่ขออนุญาตจากรัฐชายฝั่ง ไม่งั้นถือว่าบุกรุก

• ทะเลอาณาเขต (12 ไมล์ทะเล)

อันนี้คือ 'รั้วบ้าน' เรามีอำนาจออกกฎหมายและใช้ทรัพยากร แต่เรือต่างชาติมีสิทธิผ่านโดยสุจริต แต่หากเป็นช่องแคบทางยุทธศาสตร์ รัฐชายฝั่งสามารถอนุญาตเรือรบของต่างชาติแล่นผ่านได้เป็นการชั่วคราว

• เขตต่อเนื่อง (ถัดออกไปอีก 12 ไมล์ทะเล)

รัฐชายฝั่งยังมีสิทธิในอธิปไตย และมีสิทธิบังคับใช้กฎหมาย 4 ด้าน คือ ศุลกากร, ภาษีอากร, การเข้าเมือง และมลภาวะ เช่นจับพวกหนีภาษี หรือลักลอบเข้าเมือง

• เขตเศรษฐกิจจำเพาะ (200 ไมล์ทะเล)

อันนี้ถัดออกไป เป็นเหมือน 'บ่อปลาหลังบ้าน' เรามีสิทธิแสวงประโยชน์จากทรัพยากรเพียงผู้เดียว แต่รัฐอื่นยังมีเสรีภาพในการเดินเรือ/อากาศยาน และวางสายเคเบิล/ท่อได้

• ไหล่ทวีป

เป็นแผ่นดินธรรมชาติใต้ทะเลที่ยื่นออกไปนอกขอบทวีป รัฐชายฝั่งมีสิทธิในการขุดเจาะแร่ธาตุและสิ่งไม่มีชีวิตในดินชั้นล่างแต่เพียงผู้เดียว ตรงนี่แหละคือจุดที่ไทย-กัมพูชากำลังคุยเรื่องผลประโยชน์ทับซ้อนกันอยู่

UNCLOS กำหนดสิทธิการเดินเรือผ่านทางทะเลอย่างไร?

หลักการสำคัญของ 'อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล ค.ศ. 1982' หรือ UNCLOS คือเรือของรัฐต่างๆ สามารถแล่นผ่านทะเลอาณาเขตได้โดยไม่ต้องทำหนังสือขออนุญาตหรือบอกกล่าวล่วงหน้า แต่ต้องทำตามเงื่อนไขที่กำหนด

• ลักษณะการการแล่นเรือผ่านต้องต่อเนื่อง รวดเร็ว ไม่ชักช้า และไม่กระทบต่อสันติภาพ ความสงบเรียบร้อย หรือความมั่นคงของรัฐชายฝั่ง
• เรือดำน้ำ ต้องแล่นโผล่บนผิวน้ำและชักธงแสดงตนให้เห็นชัดๆ
• ห้ามทำกิจกรรมสอดแนมหรือกิจกรรมทางทหารโดยพลการ หากตรวจพบกิจกรรมที่เป็นภัย รัฐเจ้าของพื้นที่สามารถสั่งให้เรือออกจากพื้นที่ได้ทันที หรือระงับสิทธิผ่านเป็นการชั่วคราวเพื่อความมั่นคง

กฎหมายไทยที่เกี่ยวข้องกับ UNCLOS

เพื่อให้ UNCLOS ใช้งานได้จริงในบ้านเรา ประเทศไทยมีกฎหมายที่เชื่อมโยงกับอนุสัญญาฉบับนี้ แบ่งเป็น 4 กลุ่มหลัก

1. กลุ่มทรัพยากร: เอาไว้ดูแลกุ้งหอยปูปลากับน้ำมันใต้ทะเล ได้แก่ พ.ร.ก.การประมง 2558, พ.ร.บ.ปิโตรเลียม 2514, พ.ร.บ.แร่ 2560
2. กลุ่มความมั่นคง: ที่คอยลาดตระเวนดูแลความสงบเรียบร้อย ได้แก่ พ.ร.บ.เพิ่มอำนาจตำรวจในการปราบปรามทางน้ำ 2496, พ.ร.บ.การรักษาผลประโยชน์ของชาติทางทะเล 2562
3. กลุ่มสิ่งแวดล้อม: ดูแลปะการังและคุณภาพน้ำไม่ให้ใครมามักง่ายปล่อยน้ำเสียหรือคราบน้ำมัน ได้แก่ พ.ร.บ.ส่งเสริมการบริหารจัดการทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง 2558, พ.ร.บ.ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อม 2561
4. กลุ่มพาณิชยนาวี: กฎหมายเดินเรือและกักเรือต่างๆ ที่มีมาตั้งแต่สมัย 2456 ได้แก่พ.ร.บ.การเดินเรือในน่านน้ำไทย 2456, พ.ร.บ.เรือไทย 2481, พ.ร.บ.ป้องกันเรือโดนกัน 2522 และ พ.ร.บ.กักเรือ 2534

การยกเลิก MOU44 'ไทยไม่ได้เสียประโยชน์' แต่คือการดึงเกมกลับมาอยู่ในกระดาน เพราะ UNCLOS คือ 'บรรทัดฐานสากล' ที่ทั้งโลกยอมรับแบบ 100% ไม่ใช่แค่สัญญาใจที่เราคุยกันเองแค่สองคนเหมือนเมื่อก่อน การจะอ้างสิทธิใดๆ ในทะเล ต้องยืนอยู่บนหลักการนี้ ไม่ใช่แค่การลากเส้นตามใจตัวเองบนแผนที่กระดาษใบเดียว

ที่มา

• ฐานข้อมูลความรู้ทางทะเล
• สำนักงานสภาความมั่นคงแห่งชาติ