เมืองกำลังพูดผ่านเสียง ความดังและความเงียบเผยความเหลื่อมล้ำ

เสียงเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตเมืองที่แยกออกจากกันไม่ได้ ตั้งแต่เสียงหวูดโรงงานที่เคยบอกเวลาเริ่มต้นวันทำงานในยุคอุตสาหกรรม ไปจนถึงเสียงโดรนที่บินอยู่เหนือศีรษะในปัจจุบัน เสียงรถขุดในไซต์ก่อสร้าง เสียงนักดนตรีเปิดหมวกริมถนน เสียงล้อกระเป๋าเดินทางของนักท่องเที่ยวที่พักกลิ้งผ่านย่านต่าง ๆ หรือเสียงผู้ประท้วงที่ตะโกนพร้อมกันในจัตุรัส

เราต่างอยู่ท่ามกลางเสียงมากมายและแรงสะท้อนของเสียงเหล่านั้นตลอดเวลา

แต่ภูมิทัศน์เสียงของเมืองกำลังบอกอะไรเรา? เสียงและความเงียบเปิดเผยอะไรเกี่ยวกับชีวิตเมือง? ใครมีสิทธิส่งเสียงดัง? อะไรควรถูกทำให้เงียบ? ใครมีอภิสิทธิ์ที่จะพูดแล้วมีคนรับฟัง? และการฟังทำให้เราเข้าใจพื้นที่เมืองในรูปแบบไหนบ้าง?

เสียงไม่ใช่สิ่งเป็นกลาง

เสียงไม่ใช่สิ่งเป็นกลาง เสียงมีความหมาย และคนแต่ละกลุ่มรับรู้เสียงแตกต่างกัน เสียงจึงมักเกี่ยวข้องกับข้อถกเถียง ความขัดแย้ง และอำนาจที่เข้ามากำกับร่างกายและพื้นที่

เสียงยังเป็นประเด็นด้านสาธารณสุขมาอย่างยาวนาน และมักถูกเชื่อมโยงกับ 'มลพิษทางเสียง' จึงถูกควบคุมและกำกับด้วยกฎระเบียบต่าง ๆ

ช่วงปลายศตวรรษที่ 20 การทำความเข้าใจ 'เสียงรบกวน' มักเป็นเรื่องเชิงปริมาณ เช่น วัดระดับความดังโดยวิศวกรหรือสถาปนิก แล้วหาทางลดเสียงด้วยการลดความดัง หรือจำกัดจำนวนแหล่งกำเนิดเสียงในพื้นที่แออัด

ขณะเดียวกัน กระแสต่อต้านเสียงรบกวนก็เป็นรูปแบบหนึ่งของการต่อต้านบรรทัดฐานสังคมที่เปลี่ยนไปพร้อมกับอุตสาหกรรมและความทันสมัย

แม้เสียงจะเป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์ทางประสาทสัมผัสในเมืองอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่เสียงก็เป็นพื้นที่ของการช่วงชิงเช่นกัน

ความขัดแย้งเรื่องเสียงมีหลายแบบ ตั้งแต่เพื่อนบ้านถกเถียงกันว่าเพลงแบบไหนควรเปิดดังแค่ไหน และควรเปิดเวลาใด ไปจนถึงเสียงระฆังโบสถ์หรือเสียงอะซานจากหอคอยมัสยิดในเมืองที่แบ่งแยกกัน หรือกลไกการปกครองเมืองที่พยายามควบคุมภูมิทัศน์เสียงในระดับกว้าง

พูดอีกอย่างคือ เสียงสะท้อนอยู่ในความสัมพันธ์ทางสังคมและพื้นที่เสมอ  

เมื่อเสียงกลายเป็น 'เสียงรบกวน'

หัวใจของความขัดแย้งเหล่านี้อยู่ที่คำถามว่า เรามองเสียงหนึ่ง ๆ อย่างไรเมื่อเทียบกับสิ่งที่มักถูกเรียกว่า 'noise' หรือ 'เสียงรบกวน'

คำถามนี้ไม่ใช่แค่เรื่องปรัชญาว่าเสียงคืออะไร หรือเสียงมีความหมายและส่งผลต่อประสบการณ์มนุษย์อย่างไรเท่านั้น แต่มันยังเป็นสนามต่อสู้ทางสังคมและการเมืองในชีวิตประจำวันด้วย

การแยกระหว่าง 'เสียง' กับ 'เสียงรบกวน' มีมิติทางวัฒนธรรมและสังคมอยู่มาก มันสะท้อนรสนิยมทางศีลธรรมและการตัดสินทางการเมืองด้วย

ในบริบทเมือง การแยกว่าอะไรคือเสียงที่ยอมรับได้ และอะไรคือเสียงรบกวน จึงเป็นส่วนหนึ่งของการนิยาม ประเมิน และจัดระเบียบรูปแบบวัฒนธรรมกับความสัมพันธ์ทางสังคมในเมือง

โดยทั่วไป “เสียงรบกวน” มักถูกนิยามว่าเป็น 'เสียงที่อยู่ผิดที่ผิดทาง' คล้ายกับแนวคิดของ Mary Douglas ที่อธิบายว่า 'ความสกปรก' คือ 'สิ่งที่อยู่ผิดที่ผิดทาง'

กล่าวคือ ไม่มีเสียงใดที่เป็นเสียงรบกวนโดยตัวมันเอง เสียงจะกลายเป็นเสียงรบกวนก็ต่อเมื่อมันไปอยู่ในระบบการจัดหมวดหมู่ที่มองว่าเสียงนั้นไม่ควรอยู่ตรงนั้น

ถ้าเสียงเกิดขึ้นในสถานที่ที่ถูกมองว่าเหมาะสม เสียงนั้นก็ไม่ใช่เสียงรบกวน แต่ถ้ามันเกิดขึ้นในพื้นที่ที่ถูกมองว่าไม่เหมาะสม มันก็อาจถูกติดป้ายว่าเป็นเสียงรบกวนทันที

ดังนั้น 'ความน่ารำคาญ' หรือ 'ความรบกวน' ไม่ใช่คุณสมบัติที่ติดมากับเสียงโดยธรรมชาติ แต่เป็นป้ายที่สังคมแปะให้กับเสียงบางเสียง  

เสียงเป็นเรื่องสังคมและการเมือง

เสียงจึงไม่ใช่แค่ประสบการณ์ทางประสาทสัมผัส แต่เป็นเรื่องทางสังคมและการเมืองอย่างลึกซึ้ง

สิ่งที่เรามองว่าเป็น 'เสียงดี' 'เสียงที่มีวัฒนธรรม' หรือในทางกลับกันคือ 'เสียงรบกวน' 'เสียงน่ารำคาญ' มักถูกกำหนดผ่านปัจจัยอย่างชนชั้น เพศ อายุ ชาติพันธุ์ และประสบการณ์ชีวิต

เสียงที่ถูกมองว่า 'ไม่เหมาะสม' หลายครั้งช่วยตอกย้ำลำดับชั้นทางเชื้อชาติและชนชั้น เช่น ทำให้ความเป็นคนผิวขาวหรือกลุ่มอำนาจหลักกลายเป็นสิ่งที่แทบไม่ได้ยินหรือไม่ถูกตั้งคำถาม ขณะที่ชุมชนแรงงานหรือชุมชนเชื้อชาติชายขอบถูกมองว่าเสียงดังเกินไป ไม่มีวัฒนธรรม หรือสร้างความรำคาญ

เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ ตราบใดที่มนุษย์อาศัยอยู่ในเมือง เมืองก็มักยอมให้เสียงบางแบบอยู่ได้ หรือแม้กระทั่งส่งเสริมเสียงบางแบบ ขณะเดียวกันก็ปฏิเสธเสียงบางแบบว่าเป็นเสียงรบกวน

เช่น ในกรุงโรมโบราณ ช่างทองแดงเคยถูกห้ามทำงานใกล้พื้นที่กิจกรรมทางปัญญา เพราะเสียงจากการทำงานรบกวนการใช้สมาธิ

เมืองสมัยใหม่เองก็มีกฎหมายมากมายที่พยายามควบคุมเสียงในเมือง แม้มาตรการเหล่านี้มักถูกอธิบายว่าเป็นการแก้ปัญหามลพิษทางเสียงหรือสิ่งแวดล้อม แต่ในอีกด้านหนึ่ง มันก็เป็นการจัดระเบียบสังคมและพื้นที่เมืองไปพร้อมกัน

ระบอบการได้ยินของชีวิตเมืองจึงมีบทบาทสำคัญทั้งในการรักษาระเบียบสังคมเดิม และในการสร้างรูปแบบความสัมพันธ์ใหม่ ๆ รวมถึงระเบียบสาธารณะใหม่ ๆ ด้วย

เราต่างเป็นพลเมืองทางเสียง

โดยสรุป การควบคุมเสียงเกี่ยวข้องอย่างลึกซึ้งกับคำถามเรื่องพลเมืองและการเมืองของการอยู่ร่วมกันในเมือง

แทนที่จะมองเรื่องเสียงผ่านสิทธิส่วนบุคคลอย่างเดียว ซึ่งมักทำให้เกิดความคลุมเครือว่าเสียงใดมีคุณค่าหรือไม่มีคุณค่า เราควรมองว่าสภาพแวดล้อมทางเสียงของเมืองเป็นสิ่งที่ใช้ร่วมกัน เป็นพื้นที่ที่ผู้คนอยู่ร่วมกัน

แนวคิดนี้ทำให้เราต้องเข้าใจ 'พื้นที่เสียงร่วม' หรือ Commons ทางเสียงอย่างละเอียดมากขึ้น เพราะเสียงไม่ได้เป็นของคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นสิ่งที่ผู้คนจำนวนมากต้องอยู่ร่วมกัน รับรู้ร่วมกัน และต่อรองร่วมกัน

ด้วยเหตุนี้ นักวิชาการบางคนจึงเสนอแนวคิด 'Sonic Citizenship' หรือ 'พลเมืองทางเสียง' ซึ่งเน้นความสัมพันธ์ระหว่างพลเมืองกับสภาพแวดล้อมทางเสียงของพวกเขา

แนวคิดนี้มองว่า การมีส่วนร่วมที่มีความหมายเกิดขึ้นได้เมื่อประชาชนเข้าไปมีส่วนร่วมอย่างจริงจังกับบรรยากาศ เสียง ร่างกาย และความรู้สึกของพื้นที่รอบตัว

การมีส่วนร่วมแบบนี้ทำให้ผู้ฟังสามารถประเมิน ตีความ ไกล่เกลี่ย ต่อต้าน และกำกับเสียงได้ และยังท้าทายความคิดแบบเดิมที่มองการเมืองของพลเมืองอย่างแคบ ๆ

'พลเมืองทางเสียง' จึงชวนให้มองการอยู่ร่วมกันในเมืองอย่างหลากหลายและเฉพาะบริบทมากขึ้น โดยให้ความสำคัญกับการอยู่ร่วมกันและการต่อรองร่วมกันในพื้นที่เสียงที่เราแบ่งปันกัน

ข่าวมที่เกี่ยวข้อง 

• เมืองที่ดีควรเป็นอย่างไร พาส่องตัวอย่างเมืองระดับโลก 
• คนอเมริกันแห่ค้นหาย้ายไปญี่ปุ่น แม้ชีวิตจริงจะไม่ง่าย 
• บางกลอย 2569 วิถีชีวิตและความมั่นคงที่ชาวบ้านขอเลือกเอง