PastPorts เทรนด์เที่ยวตามรอยบรรพบุรุษ ค้นหารากเหง้าของตัวเอง

PastPorts: การเดินทางสู่รากเหง้าของตนเอง

โดย พิธา ลิ้มเจริญรัตน์

หลังจากที่ผมชวนผู้อ่านสำรวจโลกการท่องเที่ยวแบบ High Touch Tourism ผ่านสองปรากฏการณ์ ทั้ง Hushpitality ที่ความเงียบกลายเป็นความหรูหรารูปแบบใหม่ และ Set-Jetting การเดินทางตามรอยภาพยนตร์และเรื่องราวที่เราประทับใจ ในตอนที่สามนี้ ผมอยากชวนทุกคนออกเดินทางไปอีกแบบหนึ่ง เป็นการเดินทางที่ไม่ได้มีจุดหมายเพื่อค้นพบสถานที่ใหม่ แต่เพื่อค้นหาคำตอบของคำถามเก่าแก่ที่สุดข้อหนึ่งในชีวิตว่า เราเป็นใคร และมาจากไหน

การท่องเที่ยวลักษณะนี้มีชื่อเรียกที่น่าสนใจว่า PastPorts เป็นการเล่นคำระหว่าง Past (อดีต) กับ Passports (หนังสือเดินทาง) ซึ่งสะท้อนแนวคิดการเดินทางย้อนกลับไปค้นหารากเหง้าของครอบครัว ประวัติศาสตร์ของบรรพบุรุษ และความทรงจำที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน

ผมเองก็เคยออกเดินทางในลักษณะนี้โดยไม่รู้ตัว

ครอบครัวของผมมีรากเหง้ามาจากเกาะไหหลำ ประเทศจีน ผมเติบโตมากับเรื่องเล่าของคนรุ่นก่อน รวมถึงอาหารหลายเมนูที่คุณย่าเคยทำให้รับประทาน รสชาติบางอย่างยังอยู่ในความทรงจำ แม้เวลาจะผ่านไปนานแล้ว แต่มีคำถามหนึ่งที่ผมไม่เคยหาคำตอบอย่างจริงจังว่า ก่อนที่ครอบครัวของเราจะมาตั้งรกรากในประเทศไทยนั้น พวกเขามาจากไหน ใช้ชีวิตกันอย่างไร และมีอะไรบ้างที่เดินทางข้ามทะเลติดตัวมาพร้อมกับพวกเขา

Ancestry Tourism รู้จักประวัติศาสตร์ของตัวเองในส่วนที่ไม่เคยรู้มาก่อน 

ความสงสัยนี้ทำให้ผมตัดสินใจเดินทางไปไหหลำ ไม่ใช่เพื่อไปเที่ยวทะเลหรือพักผ่อนตามสถานที่ท่องเที่ยวยอดนิยม แต่เพื่อทำความรู้จักกับอดีตของตัวเอง ผมลองชิมอาหารพื้นถิ่นหลายชนิดที่ชวนให้นึกถึงรสมือคุณย่า เดินชมพิพิธภัณฑ์เพื่อทำความเข้าใจประวัติศาสตร์การอพยพของชาวไหหลำ และออกไปตามหมู่บ้านเก่าแก่เพื่อสัมผัสวิถีชีวิตของผู้คนในดินแดนที่บรรพบุรุษของชาวไทยเชื้อสายไหหลำจำนวนมากเคยจากมา

สิ่งที่น่าสนใจคือ บางครั้งเราอาจเดินทางไปไกลหลายพันกิโลเมตร เพียงเพื่อพบกับสิ่งที่คุ้นเคยมาตลอดชีวิต อาหารบางจานที่เคยคิดว่าเป็นเพียงอาหารในบ้าน กลับมีประวัติศาสตร์ของการอพยพซ่อนอยู่เบื้องหลัง รสชาติที่เคยเป็นความทรงจำในวัยเด็ก กลายเป็นสะพานเชื่อมคนต่างรุ่น ต่างภาษา และต่างแผ่นดินเข้าด้วยกัน

การเดินทางครั้งนั้นทำให้ผมเข้าใจว่า บางครั้งเราไม่ได้เดินทางเพื่อค้นพบโลกที่ไม่เคยรู้จัก แต่เดินทางเพื่อทำความรู้จักตัวเองในส่วนที่เราไม่เคยรู้มาก่อน

ประสบการณ์เช่นนี้เป็นส่วนหนึ่งของการท่องเที่ยวตามหารากเหง้า หรือ Ancestry Tourism ซึ่งได้รับความสนใจมากขึ้นในหลายประเทศ โดยมีเทคโนโลยีเข้ามาช่วยให้การค้นหาอดีตทำได้ง่ายกว่าเดิม ทั้งบริการตรวจดีเอ็นเอเพื่อสืบเชื้อสาย ฐานข้อมูลทะเบียนราษฎร์เก่า และเอกสารประวัติศาสตร์ที่ถูกแปลงเป็นข้อมูลดิจิทัล สิ่งเหล่านี้ทำให้ผู้คนสามารถสืบค้นเรื่องราวของครอบครัวที่เคยขาดหายไปได้ แม้จะผ่านมาหลายชั่วอายุคน

แต่เทคโนโลยีเป็นเพียงจุดเริ่มต้น เพราะต่อให้เรารู้ว่าบรรพบุรุษมาจากหมู่บ้านไหนในโลก ก็ไม่มีอะไรทดแทนความรู้สึกของการได้เดินทางไปยืนอยู่ตรงนั้นจริงๆ ได้ การได้เดินบนถนนสายเดียวกับที่ปู่ย่าตายายเคยเดิน ได้ฟังสำเนียงภาษาที่เคยได้ยินในบ้าน หรือได้ลิ้มรสอาหารที่ทำให้นึกถึงวัยเด็ก ล้วนเป็นประสบการณ์ที่แผนที่ดิจิทัลหรือผลตรวจดีเอ็นเอให้เราไม่ได้

นี่คือความน่าสนใจของ PastPorts ในยุคที่อุตสาหกรรมท่องเที่ยวพยายามนิยามความหรูหรากันใหม่ เพราะหากความหรูหราแบบเดิมหมายถึงโรงแรมที่ดีที่สุด ชายหาดส่วนตัว หรือบริการที่เหนือระดับ ความหรูหราอีกแบบหนึ่งกลับเป็นการได้สัมผัสประสบการณ์ที่มีความหมายเฉพาะตัว เป็นสิ่งที่ต่อให้มีเงินมากเพียงใดก็ไม่สามารถซื้อประสบการณ์แบบเดียวกันให้กับทุกคนได้

ความหรูหราจึงไม่ได้อยู่ที่การได้ไปในสถานที่ที่คนอื่นไปไม่ได้เสมอไป แต่อาจอยู่ที่การได้ค้นพบเรื่องราวที่มีความหมายกับเราเพียงคนเดียว

ประวัติศาสตร์ไม่ควรอยู่แค่ในพิพิธภัณฑ์ แต่ควรเป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์การเดินทาง

หลายประเทศมองเห็นโอกาสจากการท่องเที่ยวลักษณะนี้มานานแล้ว และพยายามเปลี่ยนประวัติศาสตร์การอพยพของผู้คนให้กลายเป็นประสบการณ์การเดินทางที่สร้างทั้งรายได้และความผูกพันกับบ้านเกิด

ไอร์แลนด์เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจ ประเทศที่มีประวัติศาสตร์การอพยพครั้งใหญ่ โดยเฉพาะในช่วงทุพภิกขภัยกลางศตวรรษที่ 19 จนปัจจุบันมีผู้สืบเชื้อสายชาวไอริชอาศัยอยู่ในหลายประเทศทั่วโลก ที่พิพิธภัณฑ์การย้ายถิ่นฐาน EPIC ในกรุงดับลิน มีบริการช่วยค้นคว้าประวัติครอบครัวผ่านผู้เชี่ยวชาญด้านลำดับวงศ์ตระกูล หรือ Genealogy โดยอาศัยเอกสารเก่าอย่างทะเบียนโบสถ์ บันทึกการเกิด การสมรส และรายชื่อผู้โดยสารเรือในอดีต ข้อมูลเหล่านี้สามารถนำไปต่อยอดเป็นเส้นทางท่องเที่ยวเฉพาะบุคคล บางคนอาจพบว่าบรรพบุรุษมาจากหมู่บ้านเล็กๆ ที่ไม่เคยปรากฏในคู่มือท่องเที่ยว แต่สำหรับเขาแล้ว หมู่บ้านแห่งนั้นอาจมีความหมายมากกว่าการไปเยือนสถานที่ท่องเที่ยวชื่อดังเสียอีก

อีกประเทศหนึ่งคือกานาในทวีปแอฟริกา ซึ่งเปิดตัวโครงการ Year of Return ในปี 2019 เพื่อเชิญชวนผู้คนเชื้อสายแอฟริกันทั่วโลก โดยเฉพาะชาวแอฟริกันอเมริกัน ให้เดินทางกลับมาเชื่อมโยงกับดินแดนบรรพบุรุษ โครงการนี้มีความหมายลึกซึ้งเป็นพิเศษ เพราะประวัติศาสตร์ของครอบครัวจำนวนมากถูกตัดขาดจากบ้านเกิดด้วยการค้าทาสข้ามมหาสมุทรแอตแลนติก การเดินทางไปยังปราสาทเคปโคสต์ ซึ่งได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกของยูเนสโก จึงไม่ใช่เพียงการชมโบราณสถาน แต่เป็นการเผชิญหน้ากับประวัติศาสตร์ที่เจ็บปวด กานายังจัดกิจกรรมต้อนรับกลับบ้านและพิธีตั้งชื่อตามประเพณีท้องถิ่น เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้มาเยือนได้สร้างความสัมพันธ์กับวัฒนธรรมและชุมชนในปัจจุบันด้วย

ส่วนอิตาลีมีโครงการระดับชาติชื่อ Turismo delle Radici หรือการท่องเที่ยวตามหารากเหง้า เพื่อเชิญชวนลูกหลานชาวอิตาลีที่อพยพไปตั้งถิ่นฐานในต่างประเทศให้เดินทางกลับมาเยือนบ้านเกิดของบรรพบุรุษ แทนที่จะกระจุกตัวอยู่ในเมืองท่องเที่ยวชื่อดังอย่างเวนิส โรม หรือฟลอเรนซ์ นักเดินทางสามารถออกไปสำรวจหมู่บ้านเล็กๆ ในแคว้นคาลาเบรีย อาบรุซโซ หรือซิซิลี โดยอาศัยความช่วยเหลือจากหน่วยงานท้องถิ่นและเอกสารทะเบียนราษฎร์ บางคนอาจได้พบญาติห่างๆ ที่ยังอาศัยอยู่ในหมู่บ้านเดิม บางคนอาจได้เห็นบ้านหรือถนนที่บรรพบุรุษเคยใช้ชีวิตอยู่เป็นครั้งแรก

ทั้งสามประเทศมีสิ่งหนึ่งที่เหมือนกัน คือไม่ได้มองประวัติศาสตร์เป็นเพียงเรื่องราวในพิพิธภัณฑ์ แต่ทำให้ประวัติศาสตร์กลายเป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์การเดินทาง และในขณะเดียวกันก็สร้างโอกาสทางเศรษฐกิจให้กับชุมชนที่อยู่นอกเส้นทางท่องเที่ยวหลัก

ชวนคนไทยที่เติบโตในต่างแดน กลับมาสัมผัสเรื่องราวของบรรพบุรุษ

ผมคิดว่า PastPorts เป็นอีกหนึ่งโอกาสในการยกระดับอุตสาหกรรมท่องเที่ยวไทย จากการเน้นจำนวนนักท่องเที่ยวไปสู่การสร้างมูลค่าจากประสบการณ์ที่ลึกซึ้งขึ้น ซึ่งเป็นหัวใจของ High Touch Tourism ที่ผมพยายามนำเสนอในบทความชุดนี้

ประการแรก ประเทศไทยมีต้นทุนทางวัฒนธรรมที่หลากหลายอย่างมหาศาล แต่เรายังนำมาเล่าเป็นเรื่องราวได้ไม่เต็มศักยภาพ ประวัติศาสตร์ของไทยไม่ใช่เพียงเรื่องของราชธานีหรือโบราณสถานสำคัญ แต่ยังเป็นประวัติศาสตร์การเคลื่อนย้ายของผู้คน ทั้งชาวจีนโพ้นทะเล ชาวมอญ ชุมชนมลายู วัฒนธรรมล้านนา กลุ่มชาติพันธุ์ในภาคเหนือ และชุมชนเพอรานากันในภาคใต้ เรื่องราวเหล่านี้อยู่ในอาหาร ภาษา ประเพณี สถาปัตยกรรม และความทรงจำของผู้คน หากเราสามารถพัฒนาหอจดหมายเหตุชุมชน สนับสนุนการบันทึกประวัติศาสตร์ท้องถิ่น และฝึกอบรมคนในพื้นที่ให้เป็นผู้ถ่ายทอดเรื่องราว ก็จะช่วยเพิ่มคุณค่าให้กับการท่องเที่ยวได้โดยไม่จำเป็นต้องสร้างสถานที่ท่องเที่ยวใหม่ขึ้นมาเสมอไป

ประการที่สอง คือโอกาสในการเชื่อมโยงกับคนไทยและลูกหลานคนไทยในต่างประเทศ หรือ Thai Diaspora โดยเฉพาะคนรุ่นที่สองและสามที่เติบโตในอเมริกาเหนือ ยุโรป และออสเตรเลีย หลายคนอาจพูดภาษาไทยได้ไม่คล่อง ไม่เคยเดินทางไปจังหวัดบ้านเกิดของปู่ย่าตายาย หรือรู้จักประเทศไทยผ่านอาหารและเรื่องเล่าภายในครอบครัวเท่านั้น แต่ความผูกพันทางอารมณ์กับประเทศที่เป็นส่วนหนึ่งของตัวตนยังคงอยู่ การพัฒนาโปรแกรมช่วยค้นหาประวัติครอบครัว การเดินทางกลับไปเยี่ยมชุมชนต้นกำเนิด หรือกิจกรรมเรียนรู้วัฒนธรรมร่วมกับคนท้องถิ่น อาจทำให้การกลับมาเยือนประเทศไทยมีความหมายมากกว่าการพักผ่อน และสร้างความสัมพันธ์ที่ต่อเนื่องไปถึงการศึกษา การลงทุน หรือการแลกเปลี่ยนความรู้ในอนาคต

ประการสุดท้ายคือการกระจายรายได้สู่เมืองรองและชุมชนท้องถิ่น เพราะจุดหมายปลายทางของ PastPorts ไม่จำเป็นต้องเป็นเมืองใหญ่หรือแหล่งท่องเที่ยวที่มีชื่อเสียง ตรงกันข้าม อาจเป็นหมู่บ้านเล็กๆ ในจังหวัดน่าน ชุมชนเก่าในสงขลา ย่านประวัติศาสตร์ในนครศรีธรรมราช หรือชุมชนริมแม่น้ำในอยุธยา ซึ่งมีเรื่องราวของผู้คนสะสมอยู่หลายชั่วอายุคน รายได้จากการเดินทางลักษณะนี้จึงมีโอกาสไปถึงนักประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ช่างฝีมือ ร้านอาหารพื้นบ้าน ผู้ให้บริการนำเที่ยว และโฮมสเตย์ในชุมชนได้โดยตรง

แน่นอนว่าการท่องเที่ยวตามหารากเหง้าไม่ใช่ตลาดที่เหมาะกับนักท่องเที่ยวทุกคน และการตรวจดีเอ็นเอก็ไม่สามารถบอกเล่าประวัติครอบครัวได้ทั้งหมด แต่สิ่งที่น่าสนใจคือแนวคิดนี้ทำให้เราเห็นว่าคุณค่าของการท่องเที่ยวไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสวยงามของสถานที่เพียงอย่างเดียว หากยังขึ้นอยู่กับความสัมพันธ์ที่ผู้เดินทางมีต่อสถานที่นั้นด้วย

สิ่งที่ภาครัฐและผู้ประกอบการควรให้ความสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการสร้างแลนด์มาร์กแห่งใหม่หรือจัดเทศกาลเพื่อดึงดูดนักท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น แต่รวมถึงการรักษาสิ่งที่เรามีอยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็นเอกสารเก่า บ้านเรือนดั้งเดิม ภาษาถิ่น สูตรอาหาร หรือความทรงจำของคนรุ่นก่อน เพราะสิ่งเหล่านี้อาจมีคุณค่ามหาศาลสำหรับใครบางคนที่กำลังพยายามค้นหาว่าตัวเองมาจากไหน

ย้อนกลับไปถึงการเดินทางของผมที่เกาะไหหลำ สิ่งที่ติดอยู่ในความทรงจำมากที่สุดไม่ใช่โรงแรมที่พักหรือสถานที่ท่องเที่ยวที่สวยที่สุด แต่เป็นความรู้สึกเมื่อได้ลิ้มรสอาหารที่ทำให้นึกถึงคุณย่า และได้เห็นดินแดนที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นจุดเริ่มต้นของเรื่องราวครอบครัว ก่อนที่เรื่องราวบทใหม่จะดำเนินต่อในประเทศไทย

เมื่อมองย้อนกลับไปทั้งสามตอนของ High Touch Tourism ผมพบว่า Hushpitality, Set-Jetting และ PastPorts มีสิ่งหนึ่งร่วมกัน แม้จะเป็นการท่องเที่ยวคนละรูปแบบ นั่นคือผู้คนไม่ได้มองหาการเดินทางเพื่อพักผ่อนหรือเปลี่ยนบรรยากาศเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป แต่กำลังมองหาประสบการณ์ที่ทำให้ชีวิตมีความหมายมากขึ้น บางคนเดินทางเพื่อค้นหาความสงบ บางคนเดินทางเพราะเรื่องเล่าที่ประทับใจ และบางคนเดินทางเพื่อตามหาความทรงจำที่อาจไม่เคยเป็นของตัวเองโดยตรง แต่ถูกส่งต่อมาจากคนรุ่นก่อน

บางครั้งการเดินทางที่มีความหมายที่สุด จึงไม่ใช่การเดินทางไปยังสถานที่ที่เราไม่เคยไป แต่เป็นการเดินทางกลับไปยังสถานที่ที่เราไม่เคยรู้ว่าเราจากมา

ข่าวที่เกี่ยวข้อง 

• Set-Jetting เมื่อเรื่องที่เรารัก กลายเป็นที่ที่เราอยากไป 
• Hushpitality เมื่อความเงียบกลายเป็นคุณค่าใหม่ของการท่องเที่ยว 
• ทรานส์ฟอร์มท่องเที่ยวไทย ชู ‘วัฒนธรรม-Soft Power’ สู่เวทีโลก