ถอดบทเรียน ปลูกผักฝ่าวิกฤตสงครามโลก ทำไมสหรัฐฯ รุ่ง แต่ไทยร่วง

เมื่อโลกเผชิญสงครามหรือวิกฤตเศรษฐกิจ หนึ่งในคำแนะนำที่ผู้นำประเทศมักหยิบยกขึ้นมาคือการชวนให้ประชาชน ‘ปลูกผัก เลี้ยงสัตว์’ เพื่อพึ่งพาตนเองและประคองชีวิตให้ผ่านช่วงเวลายากลำบาก แนวคิดที่ดูเรียบง่ายนี้อาจฟังดูขัดหูอยู่บ้าง แต่ประวัติศาสตร์ได้พิสูจน์แล้วว่า การปลูกผักเลี้ยงสัตว์เคยถูกใช้เป็นเครื่องมือสำคัญในการรับมือวิกฤตระดับชาติจริงๆมาแล้ว ทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศ

ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 รัฐบาลสหรัฐอเมริกาภายใต้การนำของประธานาธิบดีแฟรงกลิน ดี. รูสเวลต์ ได้ผลักดันโครงการที่ชื่อว่า ‘Victory Gardens’ ชวนให้ประชาชนลุกขึ้นมาปลูกผักตามบ้าน สนามหลังบ้าน หรือแม้แต่พื้นที่สาธารณะ เพื่อแบ่งเบาภาระระบบอาหารของประเทศ ขณะที่ในประเทศไทย ภายใต้การนำของจอมพล ป. พิบูลสงคราม รัฐบาลก็ออกกฎหมายและนโยบายส่งเสริมให้ประชาชนปลูกพืชผักสวนครัวและเลี้ยงสัตว์เช่นกัน เพื่อรับมือกับภาวะสงครามที่กำลังคืบคลานเข้ามา

อย่างไรก็ตาม แม้แนวคิดจะคล้ายกัน แต่ผลลัพธ์กลับแตกต่างกันอย่างชัดเจน ประเทศหนึ่งสามารถเปลี่ยน ‘การปลูกผัก’ ให้กลายเป็นพลังของทั้งชาติ ขณะที่อีกประเทศกลับต้องเผชิญกับข้อจำกัดและอุปสรรคมากมาย จนไม่อาจขับเคลื่อนนโยบายได้อย่างเต็มศักยภาพ

บทความนี้จะพาย้อนกลับไปสำรวจบทเรียนจากทั้งสองประเทศ เพื่อทำความเข้าใจว่าแท้จริงแล้วเกิดอะไรขึ้นบ้าง 

Victory Gardens สวนแห่งชัยชนะของสหรัฐฯ 

ในช่วงเวลาที่โลกเข้าสู่ภาวะสงครามเต็มรูปแบบอย่างสงครามโลกครั้งที่ 2 ปัญหาที่เกิดขึ้นไม่ได้จำกัดอยู่แค่แนวหน้า หากแต่ลุกลามมาถึงชีวิตประจำวันของผู้คนในแนวหลังด้วย ระบบขนส่งถูกใช้เพื่อการทหาร แรงงานจำนวนมากถูกส่งไปรบ และอาหารกลายเป็นทรัพยากรที่ต้องถูกจัดสรรอย่างเข้มงวด ท่ามกลางความตึงเครียดนี้ รัฐบาลสหรัฐฯ ภายใต้ประธานาธิบดี แฟรงคลิน ดี รูสเวลต์ ได้เสนอแนวทางที่เรียบง่าย นั่นคือการชวนให้ประชาชน ‘ปลูกผักกินเอง’ โดยมีชื่อโครงการว่า Victory Gardens เพื่อเปลี่ยนพื้นที่เล็กๆของแต่ละครัวเรือนให้กลายเป็นส่วนหนึ่งของการขับเคลื่อนประเทศในยามวิกฤต

ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น คือการเปลี่ยนโครงสร้างการบริโภคของทั้งประเทศ ภายในเวลาไม่นาน มีชาวอเมริกันกว่า 18.5 ล้านคนเข้าร่วมปลูก Victory Gardens มากกว่า 20 ล้านแห่ง และสามารถผลิตผักได้ถึงประมาณ 40% ของผักทั้งหมดในสหรัฐฯ ตัวเลขนี้สะท้อนว่าพลเมืองธรรมดาสามารถกลายเป็น ‘ผู้ผลิตอาหาร’ ได้อย่างมีนัยสำคัญ และช่วยลดภาระของระบบอาหารหลักที่ต้องส่งเสบียงไปยังแนวหน้า 

สิ่งที่ทำให้ Victory Gardens ประสบความสำเร็จอย่างมหาศาล คือการสนับสนุนอย่างเป็นรูปธรรมจากภาครัฐ ไม่ใช่เพียงแค่การบอกให้ปลูกผัก แต่รัฐบาลยังแจกคู่มือการเพาะปลูก แนะนำชนิดพืชที่เหมาะสมกับฤดูกาล สนับสนุนเมล็ดพันธุ์ และส่งเสริมให้หน่วยงานท้องถิ่น โรงเรียน และชุมชนเข้ามามีส่วนร่วม นอกจากนี้ยังมีโครงการให้ความรู้เกี่ยวกับการถนอมอาหาร เช่น การดองและการแปรรูป เพื่อให้ประชาชนสามารถเก็บอาหารไว้ใช้ในระยะยาวได้ นโยบายเหล่านี้ทำให้คนธรรมดาที่ไม่เคยทำเกษตรมาก่อน สามารถเริ่มต้นได้จริง 

ในอีกมิติหนึ่ง Victory Gardens ยังทำหน้าที่เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจของผู้คนในยุคสงคราม การได้ลงมือปลูก ดูแล และเก็บเกี่ยวผลผลิต ทำให้ผู้คนรู้สึกว่าตนเองยังควบคุมบางอย่างในชีวิตได้ท่ามกลางความไม่แน่นอน มันสร้างความหวัง ความภาคภูมิใจ และความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของสังคมที่กำลังร่วมกันต่อสู้กับวิกฤตใหญ่ หลายครอบครัวไม่ได้ปลูกผักเพียงเพื่อกิน แต่ปลูกเพราะเป็นความหมายของชีวิตอีกด้วย 

นอกจากนี้ รัฐบาลสหรัฐฯ ยังมีโครงการ Victory Flock ที่ให้ประชาชนเลี้ยงไก่ในครัวเรือน ความสำเร็จของนโยบายนี้ก็เช่นเดียวกับ Victory Gardens คือรัฐเข้ามาสนับสนุนอย่างเป็นระบบ ทั้งการให้ความรู้ การกระตุ้น และการสื่อสารผ่านแคมเปญต่างๆที่ทำให้ประชาชนรู้สึกว่าการเลี้ยงไก่คือหน้าที่ต่อประเทศ ไม่ใช่แค่เรื่องปากท้องของตัวเอง ไข่จากหลังบ้านจึงกลายเป็นส่วนหนึ่งของยุทธศาสตร์ชาติ เมื่อผนวกกับสถานการณ์ที่อาหารขาดแคลนจริงในช่วงสงคราม การเลี้ยงไก่จึงกลายเป็นทางออกที่ได้ผลและขยายตัวอย่างรวดเร็ว เป็นตัวอย่างของนโยบายที่รัฐและประชาชนขับเคลื่อนไปในทิศทางเดียวกันจนเห็นผลเป็นรูปธรรม 

อย่างไรก็ตาม แม้ Victory Gardens จะถูกจดจำในฐานะสัญลักษณ์ของความร่วมมือและความเสียสละของชาวอเมริกันในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 แต่ด้านมืดของโครงการนี้ก็มีอยู่ไม่น้อย เพราะเบื้องหลังภาพสวนผักแสนอบอุ่นนั้นคือการผลักภาระจากรัฐลงสู่ครัวเรือน ให้ประชาชนต้องรับผิดชอบการผลิตอาหารเองมากขึ้นในยามที่ระบบเศรษฐกิจและการขนส่งถูกทุ่มไปกับสงคราม อีกทั้งงานปลูกผัก ดูแลอาหาร และจัดการชีวิตประจำวันจำนวนมากยังตกอยู่บนบ่าของผู้หญิงในบ้านเป็นหลัก 

อีกด้านหนึ่ง Victory Gardens ยังทำหน้าที่เป็นเครื่องมือโฆษณาชวนเชื่อที่ช่วยสร้างภาพว่า ประชาชนธรรมดาก็สามารถแบกรับวิกฤตสงครามได้ด้วยตัวเอง ผ่านการปลูกผักในสวนหลังบ้าน ภาพจำเช่นนี้แม้จะช่วยปลุกขวัญกำลังใจ แต่ก็อาจกลบความจริงที่ว่าไม่ใช่ทุกครอบครัวจะมีที่ดิน เวลา เมล็ดพันธุ์ อุปกรณ์ หรือกำลังพอจะทำสวนได้จริง จึงเกิดความเหลื่อมล้ำซ่อนอยู่ใต้คำว่า “ความเสียสละร่วมกัน” กล่าวอีกอย่างคือ โครงการนี้ประสบความสำเร็จในเชิงสัญลักษณ์และการระดมใจคนจำนวนมากก็จริง แต่ในอีกมุมหนึ่งมันก็สะท้อนว่ารัฐอาศัยพลังของประชาชนมาชดเชยข้อจำกัดของระบบสงคราม และทำให้ความยากลำบากในชีวิตประจำวันถูกทำให้ดูเป็นหน้าที่อันน่าภูมิใจ มากกว่าจะถูกตั้งคำถามว่าใครกันแน่ควรเป็นผู้รับภาระหลักของวิกฤตครั้งนั้น

หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 สิ้นสุดลง สวนผักแบบ Victory Gardens จำนวนมากค่อยๆหายไป ผู้คนเริ่มหมดความสนใจ เพราะต้องการทิ้งความทรงจำเกี่ยวกับความยากลำบากด้านอาหารในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่  และช่วงสงคราม อีกทั้งยังเกิดกระแสบริโภคอาหารแปรรูปหลังสงครามเพิ่มขึ้น ผู้คนจำนวนไม่น้อยที่เติบโตมากับ ‘สวนแห่งชัยชนะ’ ยังคงสานต่อการทำสวนมาจนถึงปัจจุบัน และกลายเป็นส่วนหนึ่งของอาชีพการปลูกพืชในสังคมอเมริกันมาจนถึงทุกวันนี้

จอมพล ป. ออกกฎหมายบังคับ คนไทยปลูกผัก 

ข้ามทวีปมาที่ประเทศไทย ในช่วงเวลาที่สงครามโลกครั้งที่ 2 ใกล้ปะทุ รัฐบาลไทยภายใต้การนำของจอมพล ป. พิบูลสงคราม ก็มองเห็นล่วงหน้าถึงความเสี่ยงด้านปากท้องที่อาจเกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นภาวะอาหารขาดแคลน ราคาสินค้าที่พุ่งสูง หรือความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจ รัฐจึงพยายามผลักดันแนวคิด ‘พึ่งพาตนเอง’ โดยเฉพาะการปลูกพืชผักสวนครัวและเลี้ยงสัตว์ในครัวเรือน เพื่อให้ประชาชนสามารถดูแลตัวเองได้ในยามวิกฤต

นโยบายนี้เริ่มขึ้นราวเดือนกันยายน พ.ศ. 2482 โดยมีเป้าหมายชัดเจนให้ประชาชนลดค่าใช้จ่ายและไม่เป็นภาระต่อสังคม แต่สิ่งที่ทำให้มาตรการนี้แตกต่างจากการรณรงค์ทั่วไป คือรัฐไม่ได้หยุดอยู่แค่การขอความร่วมมือ หากแต่ยกระดับเป็น ‘ข้อบังคับทางกฎหมาย’ ให้ประชาชนต้องปลูกพืชผักหรือเลี้ยงสัตว์ในครัวเรือนอย่างจริงจัง หากใครไม่ทำจะมีโทษปรับ 12 บาท 

ทว่าเมื่อกฎหมายถูกนำมาใช้จริง อุปสรรคก็เริ่มปรากฏชัด หลายครัวเรือนไม่มีความพร้อม ทั้งในด้านพื้นที่ ความรู้ และทรัพยากร การปลูกผักหรือเลี้ยงสัตว์จึงไม่ใช่เรื่องง่ายอย่างที่รัฐคาดคิด สำหรับคนจำนวนไม่น้อย นโยบายนี้ไม่ได้ช่วยลดภาระ แต่กลับกลายเป็นภาระใหม่ที่ต้องแบกรับโดยหลีกเลี่ยงไม่ได้

นอกจากนี้ สภาพเศรษฐกิจและสังคมในขณะนั้นก็ไม่ได้เอื้อให้ทุกคนสามารถปฏิบัติตามได้อย่างเท่าเทียม คนในเมืองจำนวนมากไม่มีพื้นที่เพียงพอสำหรับการปลูกพืชผัก ขณะที่บางครัวเรือนก็ขาดทรัพยากรพื้นฐาน เช่น เมล็ดพันธุ์ อุปกรณ์ หรือแหล่งน้ำ ทำให้แม้นโยบายจะถูกออกแบบมาเพื่อช่วยลดภาระ แต่ในทางปฏิบัติกลับกลายเป็นสิ่งที่ยากจะทำได้จริง

อีกหนึ่งอุปสรรคคือการขาดระบบสนับสนุนที่เป็นรูปธรรมจากภาครัฐ แม้จะมีการออกกฎหมาย แต่ไม่ได้มีการจัดการความรู้หรือทรัพยากรให้เพียงพอแก่ประชาชนทุกกลุ่ม ส่งผลให้คนจำนวนหนึ่งไม่สามารถเริ่มต้นได้ หรือทำแล้วไม่ประสบความสำเร็จ จนเกิดความรู้สึกต่อต้านหรือไม่ให้ความร่วมมือ

แทนที่รัฐบาลจะเข้าใจ แต่กลับซ้ำเติมประชาชน ด้วยการเพิ่มโทษผู้ที่ไม่ปลูกผักเลี้ยงสัตว์จากปรับ 12 บาท เป็น 50 บาท สร้างความตึงเครียดให้ประชาชนเข้าไปอีก สุดท้ายนโยบายนี้ก็เสื้อมลงตามการเวลา ท้ายที่สุด นโยบายปลูกพืชผักสวนครัวและเลี้ยงสัตว์ในยุคจอมพล ป. จึงเป็นภาพสะท้อนของความพยายามรับมือวิกฤตด้วยวิธีที่เรียบง่าย แต่เต็มไปด้วยความซับซ้อนในทางปฏิบัติ แม้จะตั้งต้นจากเจตนาที่ดี แต่การขาดความพร้อมและการสนับสนุนอย่างรอบด้าน ทำให้เส้นทางของนโยบายนี้ไม่ได้ราบรื่นอย่างที่คาด 

อย่างไรก็ตาม แม้จะไม่ประสบความสำเร็จในระดับประเทศ แต่นโยบายนี้ก็ได้จุดประกายให้หลายครัวเรือนในไทยมีอาชีพปลูกผักเลี้ยงสัตว์สืบทอดต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน  

สรุปบทเรียน โครงการปลูกผัก ‘สหรัฐฯ’ และ ‘ไทย’

เมื่อถอดบทเรียนจากสหรัฐอเมริกา จะเห็นได้ชัดว่าความสำเร็จของ Victory Gardens เกิดจากบทบาทของรัฐที่เข้มแข็งและเป็นรูปธรรม ทั้งการรณรงค์อย่างต่อเนื่อง การให้ความรู้ที่เข้าถึงได้จริง การจัดสรรพื้นที่ปลูกในทุกระดับ ไปจนถึงการสร้างแรงจูงใจให้ประชาชนรู้สึกว่าการปลูกผักคือการมีส่วนร่วมต่อประเทศ จนสามารถขยายเป็นขบวนการระดับชาติและช่วยบรรเทาวิกฤตอาหารได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ขณะที่ในประเทศไทย บทเรียนสำคัญที่สะท้อนขึ้นมาคือ การแก้ปัญหาระดับประเทศไม่อาจผลักภาระไปให้ประชาชนเพียงลำพัง หากขาดโครงสร้างสนับสนุนที่เพียงพอ ทั้งด้านทรัพยากร ความรู้ และการขับเคลื่อนอย่างจริงจังจากภาครัฐ นโยบายที่ตั้งอยู่บนความตั้งใจเพียงอย่างเดียวก็ยากจะเปลี่ยนเป็นผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นได้จริง

ที่มา : nps.gov และ ศิลปวัฒนธรรม 

ข่าวที่เกี่ยวข้อง 

•  ชวนมาดู Groundfridge ห้องเก็บผักผลไม้สด ที่ใช้ความเย็นจากใต้ดิน
• Roblox โตทะลุ 100 ล้าน กระแสเกมปลูกผัก Grow a Garden ทำลายสถิติโลก 
• ภาวะหมดไฟ จาก ‘งานประจำ’ หนีกรุงฯ ไปทำเกษตร Success จริงหรือ?