'ฟุตบอลโลก' กีฬาที่เป็นตัวแทนคล้ายสงครามโลกอยู่ไม่น้อย

ช่วงนี้คือช่วงเวลาของฟุตบอลโลก ช่วงเวลาที่นักเตะจากหลากหลายชาติเตรียมลงสนามในนามของประเทศตนเอง พวกเขาแบกรับความหวัง ศักดิ์ศรี และความรู้สึกของผู้คนทั้งชาติเอาไว้

ขณะเดียวกัน บนอัฒจันทร์ก็เต็มไปด้วยกองเชียร์จากทั่วโลกที่เดินทางมาให้กำลังใจนักเตะเพื่อนร่วมชาติ เสียงเพลงชาติ เสียงกลอง เสียงตะโกนเชียร์ และธงหลากสีที่โบกสะบัด ทำให้สนามฟุตบอลกลายเป็นพื้นที่แสดงออกถึงความเป็นชาติที่ชัดเจนยิ่งกว่าอีเวนต์ ไหนๆ

เมื่อมองให้ลึกลงไป ฟุตบอลจึงมีบรรยากาศบางอย่างที่คล้ายสงครามอยู่ไม่น้อย เพียงแต่เป็นสงครามที่ไม่ใช้อาวุธ หากใช้แท็กติก ความแข็งแกร่ง วินัย ทีมเวิร์ก และหัวใจของนักสู้เป็นเครื่องมือในการต่อสู้ แต่ละทีมต่างมีแผนรุก แผนรับ มีจังหวะโจมตี มีการตั้งรับ และมีเป้าหมายเดียวกันคือชัยชนะเหนือคู่แข่งในสนาม

บทความนี้จะพาไปสำรวจ 4 เหตุผลสำคัญที่ทำให้การแข่งขันฟุตบอลมีบรรยากาศคล้ายกับการทำสงคราม ทั้งในแง่ของการต่อสู้เชิงยุทธศาสตร์ ความรู้สึกเป็นพวกเดียวกัน การแข่งขันเพื่อศักดิ์ศรี และพลังทางอารมณ์ของผู้คน พร้อมชวนมองให้ลึกขึ้นว่า ฟุตบอลไม่ได้เป็นเพียงเกมกีฬาเท่านั้น แต่ยังสะท้อนตัวตนที่แท้จริงของมนุษย์ได้อย่างน่าสนใจ

1. สนามฟุตบอล ใช้องค์ประกอบเดียวกับสนามรบ

จริงอยู่ที่ฟุตบอลถือกำเนิดขึ้นในฐานะกีฬา กติกาของมันถูกออกแบบมาเพื่อสร้างการแข่งขันที่ยุติธรรม ส่งเสริมการทำงานเป็นทีม ความสามัคคี และเชื่อมผู้คนจากต่างชาติ ต่างภาษา ต่างวัฒนธรรม ให้มาอยู่ร่วมกันภายใต้สนามเดียวกัน แต่ในอีกด้านหนึ่ง หากมองให้ลึกลงไป ฟุตบอลก็ไม่ได้เป็นเพียงเกมแห่งมิตรภาพเท่านั้น เพราะภายในเกมลูกหนังยังเต็มไปด้วยองค์ประกอบที่ชวนให้นึกถึงสงคราม ทั้งการแบ่งฝ่ายอย่างชัดเจน การวางแผนรุกและรับ การปะทะทางร่างกาย ความกดดันจากชัยชนะและความพ่ายแพ้ รวมถึงอารมณ์ร่วมของกองเชียร์ที่พร้อมจะปะทุขึ้นได้ทุกเมื่อ

รินุส มิเชลส์ (Rinus Michels) ยอดโค้ชชาวดัตช์ เจ้าของฉายา “The General’ และเป็นคนสำคัญของแนวคิด Total Football  เคยกล่าวไว้ว่า ‘ฟุตบอลเป็นอะไรที่เหมือนสงคราม ใครที่ทำตัวเรียบร้อยเกินก็จะแพ้ เหตุผลที่เขาพูดว่าฟุตบอลคล้ายสงคราม เพราะในมุมของมิเชลส์ ฟุตบอลอาชีพไม่ใช่แค่เกมที่เล่นกันอย่างสุภาพเรียบร้อย แต่เป็นพื้นที่ของการต่อสู้เชิงแท็กติก วินัย ความแข็งแกร่ง และการชิงความได้เปรียบตลอดเวลา สะท้อนความคิดว่าในฟุตบอลระดับสูง ความใจดีหรืออ่อนโยนเกินไปอาจทำให้ทีมเสียเปรียบ เพราะสนามฟุตบอลคือพื้นที่ที่ต้องเด็ดขาด กล้าปะทะ และพร้อมสู้เพื่อชัยชนะไม่ต่างจากสมรภูมิหนึ่ง

เวลาเราดูฟุตบอล เราจึงมักได้ยินคำที่คล้ายภาษาทหารอยู่ตลอด เช่น บุก ถอย ตั้งรับ ยิง ถล่ม เจาะแนวรับ ปิดล้อม โจมตีสวนกลับ หรือแม้แต่คำว่า “ศึกแดงเดือด” “ศึกแห่งศักดิ์ศรี” และ “สงครามลูกหนัง” ก็เป็นคำที่ให้ความรู้สึกยิ่งใหญ่ราวกับเป็นสงคราม

ยิ่งไปกว่านั้นแฟนบอลเองก็เป็นส่วนหนึ่งของสนามรบเชิงสัญลักษณ์นี้ด้วย การร้องเพลงเชียร์ การโห่คู่แข่ง การใส่เสื้อทีม การถือธง หรือการเดินทางไปสนาม ล้วนเป็นพิธีกรรมที่ทำให้แฟนบอลรู้สึกว่าเขาเป็นส่วนหนึ่งของกองทัพเดียวกัน

ในสนามฟุตบอล คนที่ไม่เคยรู้จักกันมาก่อนสามารถกอดคอกันร้องเพลงได้ เพราะพวกเขาเชียร์ทีมเดียวกัน ขณะเดียวกัน คนที่ไม่เคยมีปัญหาส่วนตัวต่อกันเลย ก็อาจรู้สึกเป็นศัตรูกันชั่วคราว เพราะยืนอยู่คนละฝั่งของทีมที่แข่งขันกัน นี่คือพลังของฟุตบอลที่ทำให้มนุษย์รวมตัวกันได้อย่างรวดเร็ว และแบ่งฝ่ายได้อย่างชัดเจน 

2. ฟุตบอลปลุกสัญชาตญาณชนเผ่าของมนุษย์

เหตุผลหนึ่งที่ฟุตบอลทำให้คนอินได้มาก เพราะมันไปแตะความรู้สึกพื้นฐานของมนุษย์เรื่อง “พวกเรา” และ “พวกเขา”

มนุษย์เป็นสัตว์สังคมมาแต่ดั้งเดิม เราอยู่รอดได้เพราะการรวมกลุ่ม การช่วยเหลือกัน และการปกป้องกลุ่มของตัวเองจากภัยภายนอก ในอดีต ความเป็นกลุ่มอาจหมายถึงเผ่า หมู่บ้าน หรือชุมชน แต่ในโลกสมัยใหม่ ความเป็นกลุ่มอาจมาในรูปแบบทีมฟุตบอล สโมสร หรือทีมชาติ

เมื่อทีมที่เราเชียร์ลงสนาม เราจึงไม่ได้มองพวกเขาเป็นตัวแทนของบางสิ่งที่ใหญ่ เช่น บ้านเกิด ประเทศ เมือง ชนชั้น ความทรงจำ หรือช่วงเวลาสำคัญในชีวิต

สำหรับหลายนคน ทีมฟุตบอลคือทีมที่พ่อพาไปดูตั้งแต่เด็ก สโมสรคือสัญลักษณ์ของเมืองที่เขาเกิด ทีมชาติคือพื้นที่ที่คนทั้งประเทศได้รู้สึกเป็นหนึ่งเดียวกัน แม้ในชีวิตประจำวันอาจมีความแตกต่างทางความคิด การเมือง หรือชนชั้นก็ตาม

นี่คือเหตุผลที่ฟุตบอลโลกมักให้ความรู้สึกเข้มข้นกว่าการแข่งขันทั่วไป เพราะมันคือการปะทะกันของธง เพลงชาติ ประวัติศาสตร์ ความทรงจำ และความภูมิใจของผู้คน

เวลาทีมชาติชนะ ผู้คนจำนวนมากไม่ได้รู้สึกว่า “นักเตะชนะ” แต่รู้สึกว่า “เราชนะ” และเมื่อทีมแพ้ ความเจ็บปวดก็ไม่ใช่แค่ความผิดหวังต่อผลการแข่งขัน แต่เหมือนความภูมิใจบางอย่างของกลุ่มถูกกระทบ

ฟุตบอลจึงกลายเป็นพื้นที่ให้มนุษย์สามารถปลดปล่อยอารมณ์แข่งขัน ความรุนแรง ความรักพวกพ้อง และความต้องการเอาชนะ โดยไม่จำเป็นต้องนำไปสู่สงครามจริง เพราะทุกอย่างถูกจำกัดอยู่ในสนาม มีกติกา มีผู้ตัดสิน และมีเสียงนกหวีดจบเกม

3.ฟุตบอลมีการเมืองแฝงอยู่

ถ้าฟุตบอลระดับสโมสรคือสงครามของเมือง ชุมชน หรือกลุ่มแฟนบอล ฟุตบอลโลกก็คือสงครามเชิงสัญลักษณ์ของชาติ

นี่คือเหตุผลที่ธงชาติ เพลงชาติ เสื้อแข่ง และกองเชียร์ในฟุตบอลโลกมีความหมายมากกว่าแค่สีสันในสนาม ทุกครั้งที่เพลงชาติดังขึ้นก่อนเกม นักเตะและแฟนบอลจำนวนมากไม่ได้รู้สึกเพียงว่ากำลังจะดูการแข่งขันกีฬา แต่กำลังเห็นประเทศของตนเองยืนอยู่ต่อหน้าสายตาชาวโลก โดยเฉพาะประเทศเล็ก ๆ หรือประเทศที่เคยมีบาดแผลทางประวัติศาสตร์ ฟุตบอลโลกจึงอาจกลายเป็นพื้นที่ประกาศตัวตนว่า “เราก็มีที่ยืน” ไม่ต่างจากมหาอำนาจเช่นกัน

ด้วยเหตุนี้ บางแมตช์ในฟุตบอลโลกจึงถูกจดจำมากกว่าผลแพ้ชนะ เพราะมีการเมืองและประวัติศาสตร์ซ่อนอยู่ข้างหลัง เช่น เกมระหว่างอังกฤษกับอาร์เจนตินาในฟุตบอลโลก 1986 ที่เกิดขึ้นเพียงไม่กี่ปีหลังสงครามฟอล์กแลนด์ แมตช์นั้นไม่ได้เป็นแค่การดวลกันของสองทีมใหญ่ แต่ยังแบกรับความรู้สึกเจ็บปวด ความแค้น และศักดิ์ศรีของชาติที่เคยทำสงครามกันเอาไว้ด้วย

หรือกรณีที่รุนแรงกว่านั้นคือความขัดแย้งระหว่างฮอนดูรัสกับเอลซัลวาดอร์ในปี 1969 ซึ่งถูกเรียกว่า “สงครามฟุตบอล” แม้ต้นเหตุที่แท้จริงจะมาจากปัญหาการเมือง และผู้อพยพระหว่างสองประเทศ แต่การแข่งขันฟุตบอลโลกรอบคัดเลือกในเวลานั้นกลายเป็นชนวนที่ทำให้อารมณ์ชาตินิยมปะทุขึ้น จนนำไปสู่ความรุนแรงและสงครามระยะสั้นระหว่างสองประเทศ

แม้แต่ในยุโรปเอง ฟุตบอลก็เคยกลายเป็นพื้นที่ของความตึงเครียดทางการเมือง เช่น เกมระหว่างเซอร์เบียกับแอลเบเนียในปี 2014 ที่ต้องยุติการแข่งขัน หลังมีโดรนติดธงและสัญลักษณ์ทางการเมืองบินเข้ามาในสนาม เหตุการณ์ดังกล่าวจุดชนวนให้เกิดการปะทะกันระหว่างผู้เล่นและแฟนบอล เพราะเบื้องหลังของเกมนี้มีประเด็นเรื่องชาติพันธุ์ ดินแดน และความทรงจำทางการเมืองในคาบสมุทรบอลข่านซ่อนอยู่

อย่างไรก็ตาม การเปรียบฟุตบอลกับสงครามก็มีทั้งด้านที่สวยงามและด้านที่อันตราย ด้านที่สวยงามคือ ฟุตบอลช่วยเปลี่ยนพลังปะทะของมนุษย์ให้กลายเป็นเกม แทนที่จะต่อสู้กันด้วยอาวุธ มนุษย์หันมาต่อสู้กันด้วยทักษะ แท็กติก วินัย ความอดทน และความสามารถทางร่างกาย แทนที่จะมีผู้เสียชีวิตในสนามรบ เรามีผู้เล่นที่จับมือ แลกเสื้อ และแสดงความเคารพกันหลังจบเกม

แต่ด้านที่อันตรายคือ เมื่อความเป็นพวกพ้องรุนแรงเกินไป ฟุตบอลก็อาจกลายเป็นพื้นที่ของความเกลียดชัง การเหยียดเชื้อชาติ ความรุนแรงระหว่างแฟนบอล หรือชาตินิยมสุดโต่งได้เช่นกัน สนามฟุตบอลจึงไม่ใช่พื้นที่ที่แยกขาดจากโลกภายนอก ตรงกันข้าม มันมักดึงเอาความขัดแย้ง ความทรงจำ และอารมณ์ของสังคมเข้ามาไว้ในเกมด้วย 

4.ฟุตบอลคือภาพสะท้อนว่าสมนุษย์ยังต่องการความรุนแรง

แม้ฟุตบอลจะคล้ายสงครามในหลายด้าน แต่สิ่งสำคัญคือมันไม่ใช่สงครามจริง และนี่อาจเป็นเหตุผลที่ทำให้ฟุตบอลมีคุณค่ามากในสังคมมนุษย์ เพราะมันเปิดพื้นที่ให้มนุษย์ได้ต่อสู้ แข่งขัน ระบายความเป็นพวกพ้อง และแสดงอารมณ์รุนแรงบางอย่าง โดยไม่จำเป็นต้องทำลายชีวิตกันจริง ๆ

ถ้าสงครามคือการเอาชนะด้วยความรุนแรง ฟุตบอลก็คือการเอาชนะด้วยกติกา ถ้าสงครามต้องการกำจัดศัตรู ฟุตบอลต้องการคู่แข่งที่ยังกลับมาเล่นกันใหม่ได้ ถ้าสงครามจบลงด้วยความสูญเสีย ฟุตบอลก็แค่จบลงด้วยน้ำตา แล้วทุกคนยังมีโอกาสเริ่มต้นใหม่ในเกมหน้า

ในแง่นี้ ฟุตบอลอาจเป็นหนึ่งในสิ่งประดิษฐ์ทางสังคมที่ฉลาดมากของมนุษย์ มันยอมรับว่ามนุษย์มีด้านที่อยากแข่งขัน อยากปกป้องพวกพ้อง อยากชนะ และอยากเห็นฝ่ายตรงข้ามแพ้ แต่แทนที่จะปล่อยให้ความรู้สึกเหล่านี้ไหลไปสู่สงครามจริง สังคมสร้างสนามฟุตบอลขึ้นมาเป็นพื้นที่จำลองของความขัดแย้ง

สุดท้ายแล้ว ฟุตบอลอาจสะท้อนความจริงอย่างหนึ่งเกี่ยวกับมนุษย์ นั่นคือเรายังต้องการการต่อสู้ ต้องการพื้นที่ปลดปล่อยความรุนแรง

ฟุตบอลจึงเป็นทั้งเงาของสงคราม และเป็นทางเลือกแทนสงครามในเวลาเดียวกัน มันเผยให้เห็นด้านดิบของมนุษย์ แต่ก็แสดงให้เห็นว่ามนุษย์สามารถเอาด้านดิบนั้นมาใส่ไว้ในกติกาที่แข่งขันกันอย่างยุติธรรมได้