
SHORT CUT
> **วิกฤตสารหนูเกินมาตรฐาน 28 เท่าในแม่น้ำสาย-กก อาจไม่ใช่แค่เรื่องเหมืองในเมียนมา แต่พบไทยส่งออกกรดและสารเคมีเลี้ยงเหมือง ทั้งยังเป็นทางผ่านแร่สำคัญส่งออกสู่ตลาดโลก
จากผลการตรวจวัดคุณภาพน้ำของกรมควบคุมมลพิษพบข้อมูลที่น่าตกใจว่า แม่น้ำสายมีความบกพร่องทางสารเคมีขั้นรุนแรง โดยพบปริมาณ 'สารหนู' ปนเปื้อนเกินค่ามาตรฐานสูงถึง 28 เท่า ที่น่ากังวลกว่านั้นคือ สารหนูไม่ได้เพิ่งเกินมาตรฐาน แต่พบการปนเปื้อนสะสมมาตั้งแต่ปี 2566 และล่าสุดในเดือนพฤศจิกายน 2569 ก็ยังคงพบสารหนูเกินค่ามาตรฐานครอบคลุมทั้งใน แม่น้ำสาย แม่น้ำกก แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ซึ่งกำลังส่งผลกระทบโดยตรงต่อสุขภาพของประชาชนริมน้ำ ผู้บริโภค พืช และสัตว์ในระบบนิเวศอย่างหนัก
ที่ผ่านมา สังคมมักมองว่ามลพิษข้ามแดนในแม่น้ำสายและแม่น้ำกกเป็นเรื่องของเหมืองแร่แรร์เอิร์ธและเหมืองแร่พลวงในเมียนมา ภายใต้อิทธิพลของกลุ่มทุนจีนและกองทัพว้า ซึ่งรัฐบาลเมียนมาไม่สามารถเข้าไปควบคุมได้ จนทำให้เกิดกระแสความคิดที่ว่า ประเทศไทยทำอะไรไม่ได้และตกเป็นเหยื่อเพียงฝ่ายเดียว แต่ข้อมูลเชิงลึกกลับชี้ว่า วาทกรรมนี้อาจไม่จริงอีกต่อไป เพราะมีกลุ่มธุรกิจในประเทศไทยเข้าไปมีส่วนเชื่อมโยงในการหล่อเลี้ยงให้เหมืองแร่เหล่านี้สามารถเปิดดำเนินการได้
สาเหตุที่ทำให้เกิดการเร่งขุดทำเหมืองแร่บริเวณต้นน้ำฝั่งเมียนมาอย่างหนัก มาจากความต้องการแร่ในตลาดโลก ทั้งแร่แรร์เอิร์ธ (Rare Earths) และแร่พลวง ซึ่งเป็นวัตถุดิบสำคัญในการผลิตแบตเตอรี่ แผงโซลาร์เซลล์ จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อประเทศจีนเริ่มประกาศคุมการส่งออกแร่พลวงในปี 2567 และคุมการส่งออกแร่แรร์เอิร์ธกลุ่มหนักในปี 2569 ส่งผลให้กลุ่มทุนในตลาดโลกต้องดิ้นรนแสวงหาแหล่งแร่แห่งใหม่ และพุ่งเป้ามายังพื้นที่ชายแดนประเทศเพื่อนบ้านของไทย
กระบวนการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธในพื้นที่ต้นน้ำ ใช้วิธีการอัดฉีดสารเคมี เช่น แอมโมเนียมซัลเฟต ผสมน้ำลงไปในชั้นดินและภูเขา จากนั้นจะใช้กรดออกซาลิก และแอมโมเนียมไบคาร์บอเนต ในการตกตะกอนและสกัดแร่ดิบ โดยไร้ซึ่งระบบบำบัดมลพิษ บ่อน้ำเสียถูกปล่อยทิ้งลงบ่อดินเปิด ทำให้สารเคมีตกค้างและชะล้างโลหะหนักพิษลงสู่ธรรมชาติอย่างสมบูรณ์
คำถามสำคัญคือสารเคมีปริมาณมหาศาลที่เหมืองใช้นั้นมาจากไหน ข้อมูลจากศุลกากรไทยและองค์กรระหว่างประเทศระบุชัดเจนว่า เมียนมาคือตลาดส่งออก 'กรดไนตริก' อันดับ 1 ของประเทศไทย คิดเป็นสัดส่วนสูงถึง 40% ของปริมาณการส่งออกกรดไนตริกทั้งหมดตั้งแต่ปี 2567
นอกจากนี้ ไทยยังส่งออก 'โซเดียมไซยาไนด์' ไปยังเมียนมาถึง 70% ของปริมาณการส่งออกทั้งหมด การส่งออกกรดและสารเคมีเหล่านี้เข้าไปฉีดลงภูเขา ไร้บ่อกักเก็บกากแร่ จึงเกิดปฏิกิริยาชะล้างสารหนูและตะกั่วตามธรรมชาติลงสู่ลำห้วยต้นน้ำที่ไหลเข้าสู่ไทย
ห่วงโซ่การค้าแร่: นำเข้าแร่ดิบพุ่งหมื่นล้านกลับเข้าไทย
ข้อมูลการค้าชี้ว่า บริษัทในประเทศไทยมีการนำเข้าแร่สำคัญจากเมียนมามูลค่าสูงกว่า 13,900 ล้านบาท ในช่วง 9 เดือนแรกของปี 2569 โดยเฉพาะ 'แร่พลวง' มีปริมาณการนำเข้าพุ่งสูงขึ้นอย่างก้าวกระโดด จากเพียง 3.66 ล้านกิโลกรัมในปี 2565 พุ่งขึ้นเป็นกว่า 63 ล้านกิโลกรัมในปี 2569 แม้แร่พลวงจะไม่ใช่ตัวปล่อยสารหนูโดยตรง แต่ปริมาณนำเข้าที่พุ่งมหาศาลเป็นดัชนีชี้วัดสำคัญว่า แร่เหล่านี้มาจากเหมืองที่เป็นผลพลอยได้จากการขุดหาแรร์เอิร์ธที่ปล่อยสารหนูหรือไม่
นอกจากนำเข้าเพื่อแปรรูปแล้ว ประเทศไทยยังถูกใช้เป็น 'ทางผ่าน' ในการขนส่งแร่ลงเรือที่ท่าเรือแหลมฉบังเพื่อส่งออกไปยังต่างประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกา ที่นำเข้าพลวงออกไซด์จากไทยพุ่งสูงขึ้นหลังจีนห้ามส่งออก
สำหรับการรับมือของรัฐบาลไทยที่เน้นการเฝ้าระวังและสร้างฝายดักตะกอนนั้น นักวิชาการอย่าง ผศ.ดร.สิตางศุ์ พิลัยหล้า อาจารย์ภาควิชาวิศวกรรมทรัพยากรน้ำ คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ นักวิชาการผู้เชี่ยวชาญด้านการบริหารจัดการน้ำได้วิจารณ์ว่า เป็นการแก้ปัญหาที่ไม่จบสิ้น เปรียบเหมือนการตามเช็ดน้ำที่ปลายน้ำ ในขณะที่ก๊อกน้ำต้นทางยังถูกเปิดทิ้งไว้ตลอดเวลา หากเกิดน้ำหลาก ตะกอนพิษที่ดักไว้อาจกระจายตัวสร้างความเสียหายหนักกว่าเดิม
เครือข่ายภาคประชาชนและนักวิชาการเสนอว่า ไทยสามารถแก้ปัญหานี้ได้ด้วยการ 'ปิดก๊อกที่ต้นทาง' ผ่านกลไกการควบคุมทางตลาดและกฎหมายภายในประเทศ 3 มาตรการหลัก ได้แก่: