
SHORT CUT
เจาะลึกวิกฤต 'สารหนู' เกินมาตรฐานในแม่น้ำสาย กางเส้นทางสารพิษไหลผ่านกก-รวก สู่แม่น้ำโขง สะท้อนช่องว่างการตรวจสอบมลพิษข้ามแดนที่กระทบถึงประปาและอาหารของประชาชน
วิกฤตสารพิษในแหล่งน้ำภาคเหนือยังคงน่าวิตกอย่างยิ่ง เมื่อกรมควบคุมมลพิษ (คพ.) เผยผลการติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำและตะกอนดินอย่างต่อเนื่องกว่า 23 ครั้ง แม้แม่น้ำกกและแม่น้ำรวกในบางช่วงจะอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่ 'แม่น้ำสาย' กลับพบค่าสารหนูเกินมาตรฐานในทุกจุดตรวจวัด โดยตรวจพบสารหนูสูงถึง 0.284 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งคิดเป็น 28 เท่าของค่ามาตรฐานสิ่งแวดล้อม รวมทั้งพบค่าสารตะกั่วเกินมาตรฐาน 5 เท่า
นอกจากนี้ ผลการตรวจตะกอนดินใต้แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ยังพบสารหนูอยู่ในระดับที่ไม่ปลอดภัยต่อสัตว์หน้าดินและอาจสะสมผ่านห่วงโซ่อาหารสู่มนุษย์ ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงตัวเลขทางวิทยาศาสตร์ แต่คือสัญญาณเตือนภัยขั้นวิกฤตของประชาชนในพื้นที่ชายแดน
การเดินทางของสารพิษจากแม่น้ำสายมีจุดเริ่มต้นจากเหมืองแร่ในรัฐฉาน เมื่อไหลผ่านชุมชนแม่สาย สารหนูและโลหะหนักจะถูกพัดพาต่อไปบรรจบกับ แม่น้ำรวก บริเวณลำน้ำสาขาขวา จากนั้นแม่น้ำรวกจะพามวลน้ำและตะกอนพิษไหลลงสู่ แม่น้ำโขง ณ บริเวณสามเหลี่ยมทองคำ (บ้านสบรวก) ต.เวียง อ.เชียงแสน จ.เชียงราย ซึ่งเป็นจุดยุทธศาสตร์สำคัญทางเศรษฐกิจและการท่องเที่ยว
สำหรับแม่น้ำกก สารพิษข้ามแดนจากรัฐฉานจะไหลผ่าน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ เข้าสู่ อ.เมือง จ.เชียงราย แล้วไหลไปบรรจบลงสู่ แม่น้ำโขง ที่บ้านสบกก ต.เวียง อ.เชียงแสน เมื่อมลพิษจากทั้ง 2 ระบบ (สาย-รวก และ กก) ไหลมารวมกันในแม่น้ำโขง แม่น้ำโขงจึงกลายเป็น 'อ่างรับมลพิษสุดท้าย' ซึ่งพัดพาสารพิษลงไปทางใต้ผ่าน อ.เชียงของ และ อ.เวียงแก่น ก่อนไหลเข้าสู่ประเทศลาว และวนกลับมายังภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย
เหตุใดกลไกระหว่างประเทศจึงยังไม่สามารถสกัดกั้นสารพิษข้ามแดนได้ คำตอบอยู่ที่ 'ช่องว่างทางกฎหมาย' เนื่องจากกรอบความร่วมมือในภูมิภาค เช่น คณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (MRC) มีข้อจำกัดเพราะเมียนมาเป็นเพียง 'ประเทศคู่เจรจา' ไม่ได้เป็นสมาชิกเต็มรูปแบบ กฎหมายระหว่างประเทศและสนธิสัญญาที่มีอยู่ส่วนใหญ่เน้นการตั้งคณะทำงานเพื่อปรึกษาหารือ มากกว่าการเป็นกลไกที่มีสภาพบังคับทางกฎหมาย ประกอบกับหลักความรับผิดชอบของรัฐข้ามพรมแดนยังขาดอำนาจบังคับใช้จริงในพื้นที่ที่มีความซับซ้อนทางการเมือง
กรมควบคุมโรค เผยผลการตรวจปัสสาวะของประชาชน (ปี 2568-2569) ตามแนวแม่น้ำกกและลำน้ำสาขา, แม่น้ำสาย, แม่น้ำรวก, แม่น้ำโขง และแม่น้ำสาละวิน ซึ่งพบการปนเปื้อนสารหนูเกินมาตรฐาน จากการทำเหมืองในประเทศเพื่อนบ้าน โดยไหลผ่าน 7 จังหวัด ได้แก่ เชียงใหม่, เชียงราย, แม่ฮ่องสอน, เลย, หนองคาย, บึงกาฬ และนครพนม
ปี 2569 มีประชาชนตรวจคัดกรอง 10,711 คน พบผู้มีระดับสารหนูรวมเกินค่าอ้างอิง 94 คน โดยใน จ.เชียงใหม่ ตรวจ 101 ราย พบสารหนูรวมและสารหนูอนินทรีย์ (เป็นพิษ) เกินค่าอ้างอิง 7 คน โดยเพิ่มขึ้นจากปี 2568 ที่มีการตรวจ 40 ราย และไม่เกินเกณฑ์ ประมาณ 6 เท่า
จ.เชียงราย ตรวจ 549 ราย พบสารหนูรวมและสารหนูอนินทรีย์ เกินค่าอ้างอิง 31 คน เพิ่มขึ้นจากปี 2568 ที่มีการตรวจ 322 คน ค่าสารหนูเกินเกณฑ์ 7 คน อนินทรีย์เกิน 1 คน
จ.แม่ฮ่องสอน ลุ่มแม่น้ำสาละวิน ตรวจ 99 คน พบสารหนูรวมเกิน 17 คน และสารหนูอนินทรีย์ (เป็นพิษ) เกิน 2 คน
ส่วน 4 จังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งอยู่ลุ่มน้ำโขงปี 2569 จ.เลย ตรวจ 76 คน พบเกิน 6 คน จ.หนองคาย ตรวจ 177 คน พบเกิน 17 คน จ.บึงกาฬ ตรวจ 108 คน พบเกิน 6 คน และ จ.นครพนม ตรวจ 159 คน พบเกิน 10 คน
ปรากฏการณ์สำคัญที่ต้องเฝ้าระวังคือ 'ภาวะย้อนศรคุณภาพน้ำและตะกอนดิน' ในแม่น้ำโขง มวลน้ำมหาศาลช่วยเจือจางทำให้ค่าสารหนูในน้ำผิวดินดูเหมือนผ่านเกณฑ์ความปลอดภัย แต่เมื่อตรวจ ตะกอนดินท้องน้ำ กลับพบสารหนูสะสมสูงถึง 50–111 มิลลิกรัม/กิโลกรัม ซึ่งเกินเกณฑ์อันตรายรุนแรงต่อสิ่งมีชีวิตหน้าดิน (มาตรฐานไม่เกิน 33 มก./กก.) ทุกจุดตรวจวัด ตะกอนพิษเหล่านี้พร้อมจะถูกปั่นป่วนฟุ้งกระจายย้อนกลับสู่น้ำและห่วงโซ่อาหารเมื่อเกิดอุทกภัยหรือน้ำหลาก
การจำแนกพื้นที่เฝ้าระวังความเสี่ยงแบ่งออกเป็น 3 ระดับ
ที่มา : กรมควบคุมมลพิษ