อ่านหนังสือมากไป ระวังติดกับดักท่องจำ คิดด้วยตัวเองไม่เป็น

คนจำนวนไม่น้อยเชื่อว่า ยิ่งอ่านมาก ยิ่งรู้มาก และยิ่งสะสมหนังสือไว้ในหัวได้มากเท่าไร ก็ยิ่งเข้าใกล้ความเป็นคนฉลาดมากขึ้นเท่านั้น แต่สำหรับ อาร์เทอร์ โชเปนเฮาเออร์ นักปรัชญาชาวเยอรมันผู้มีชื่อเสียงในศตวรรษที่ 19 ไม่ได้มองเรื่องนี้ง่ายขนาดนั้น และเขาเคยเตือนอย่างชัดเจนว่า “ความรู้จากหนังสือ” อาจกลายเป็นกับดักได้ หากคนอ่านเพียงรับความคิดของผู้อื่นเข้ามา โดยไม่เคยคิด ไม่เคยมองโลก และไม่เคยสัมผัสชีวิตจริงด้วยตัวเอง

โชเปนเฮาเออร์ไม่ได้ต่อต้านการอ่าน เขาเองเป็นนักคิดที่อ่านมาก เขียนมาก และมีความรู้กว้างขวาง แต่สิ่งที่เขาต่อต้านคือการอ่านแบบสะสม การอ่านเพื่อเอาความคิดของคนอื่นมาเก็บไว้ในหัว แล้วเข้าใจผิดว่านั่นคือความคิดของตัวเอง เขาเปรียบการพึ่งพาหนังสือมากเกินไปว่าเหมือนกับการ 'คิดด้วยหัวของคนอื่น' เพราะเมื่อเราอ่านโดยไม่คิดต่อ ไม่ตั้งคำถาม และไม่ตรวจสอบกับประสบการณ์จริง ความคิดที่อยู่ในหัวก็อาจเป็นเพียงของยืม ไม่ใช่ความเข้าใจที่งอกขึ้นจากตัวเราเอง

โชเปนเฮาเออร์เกิดเมื่อวันที่ 22 กุมภาพันธ์ 1788 ที่เมืองดันซิก หรือกดัญสก์ในประเทศโปแลนด์ปัจจุบัน พ่อของเขาเป็นพ่อค้าผู้มั่งคั่ง และต้องการให้ลูกชายเดินตามเส้นทางธุรกิจ แต่โชเปนเฮาเออร์กลับสนใจการเรียนและความคิดเชิงปรัชญามากกว่า ตั้งแต่วัยเด็ก เขาเป็นเด็กที่มีแววทางปัญญา แต่ชีวิตไม่ได้ถูกวางไว้ให้เป็นนักวิชาการตั้งแต่แรก เพราะพ่ออยากให้เขาเป็นพ่อค้ามากกว่านักคิด

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อโชเปนเฮาเออร์ยังเป็นวัยรุ่น พ่อของเขายื่นข้อเสนอให้เลือกระหว่างการอยู่เรียนภาษาละตินที่ฮัมบวร์กเพื่อเตรียมเข้ามหาวิทยาลัย หรือออกเดินทางท่องเที่ยวยุโรปกับครอบครัวเป็นเวลา 2 ปี แต่ต้องยอมรับเงื่อนไขว่า เมื่อกลับมาแล้วจะเข้าสู่การฝึกงานด้านการค้า ในสายตาของเด็กหนุ่มวัย 15 ปี การเดินทางผ่านฮอลแลนด์ อังกฤษ ฝรั่งเศส สวิตเซอร์แลนด์ ออสเตรีย และปรัสเซีย ย่อมดูน่าตื่นเต้นกว่าห้องเรียนมาก เขาจึงเลือกออกเดินทาง

การเดินทางครั้งนั้นดูเหมือนเป็นการพาเด็กหนุ่มไปเปิดโลก แต่ในความเป็นจริง มันกลายเป็น 'มหาวิทยาลัยชีวิต' ที่หล่อหลอมความคิดของโชเปนเฮาเออร์อย่างลึกซึ้งกว่าห้องเรียนใด ๆ เขาไม่ได้เห็นเพียงความงามของเมืองใหญ่ วัฒนธรรม หรือชีวิตหรูหราของชนชั้นสูงเท่านั้น แต่ยังได้เห็นด้านมืดของมนุษย์อย่างใกล้ชิด ทั้งความตาย ความทุกข์ ความรุนแรง และความโหดร้ายของระบบลงโทษในยุคนั้น

ที่ลอนดอน เมื่อวันที่ 8 มิถุนายน 1803 โชเปนเฮาเออร์ได้เห็นการประหารชีวิตชาย 3 คนด้วยการแขวนคอจากหน้าต่างผับฝั่งตรงข้ามเรือนจำ Newgate ภาพนั้นไม่ได้เป็นเพียงเหตุการณ์น่าตกใจของเด็กวัยรุ่น แต่กลายเป็นประสบการณ์ที่ติดอยู่ในความทรงจำของเขา ต่อมาในปี 1804 เขายังได้เยี่ยมชมเรือนจำแรงงานหนักที่เมืองตูลง ประเทศฝรั่งเศส ซึ่งเป็นสถานที่ที่นักโทษถูกล่ามโซ่และใช้แรงงานอย่างโหดร้าย ประสบการณ์เหล่านี้ทำให้เขามองโลกไม่ใช่ในฐานะสถานที่สวยงามของการเดินทาง แต่เป็นพื้นที่ที่เต็มไปด้วยความทุกข์ของมนุษย์ 

นี่คือเหตุผลที่โชเปนเฮาเออร์ให้ค่ากับ “ประสบการณ์ตรง” มากกว่าความรู้ที่ได้จากตำรา เพราะตำราอาจบอกเราได้ว่ามนุษย์ทุกข์อย่างไร แต่การเห็นคนถูกประหาร เห็นนักโทษถูกล่ามโซ่ หรือเห็นความกลัวในดวงตาของคนจริง ๆ ย่อมทำให้ความคิดนั้นฝังลึกกว่าการอ่านคำอธิบายหลายร้อยหน้า ความรู้จากหนังสืออาจทำให้เข้าใจ 'แนวคิด' แต่ประสบการณ์ตรงทำให้เข้าใจ 'ชีวิต'

ประเด็นนี้นับว่าร่วมสมัย เพราะในยุคปัจจุบัน เราไม่ได้มีแค่หนังสือ แต่ยังมีบทความออนไลน์ คลิปสั้น พอดแคสต์ สรุปหนังสือ คอร์สเรียน และข้อความจำนวนมหาศาลที่ไหลผ่านสายตาทุกวัน หลายคนรู้สึกว่าตัวเองกำลังเรียนรู้ตลอดเวลา แต่ในความเป็นจริง อาจเป็นเพียงการรับข้อมูลอย่างต่อเนื่องโดยไม่มีช่วงเวลาให้ย่อย ไม่มีเวลาคิด ไม่มีโอกาสนำไปทดลอง และไม่มีพื้นที่ให้ความรู้นั้นกลายเป็นความเข้าใจของตัวเอง

โชเปนเฮาเออร์เคยอธิบายว่า หนังสือควรเป็นเหมือน 'ขั้นบันได' ที่ช่วยให้เราปีนขึ้นไปสู่ความรู้ เมื่อใช้ขั้นหนึ่งพาเราสูงขึ้นแล้ว ก็ควรก้าวต่อไป ไม่ใช่แบกขั้นบันไดทั้งหมดไว้บนหลัง คนที่อ่านเพื่อเข้าใจจะใช้หนังสือเป็นเครื่องมือ แต่คนที่อ่านเพื่อสะสมความจำ จะยิ่งแบกข้อมูลมากขึ้นเรื่อย ๆ จนสุดท้ายไม่ได้ปีนสูงขึ้นเลย ตรงกันข้าม กลับหนักกว่าเดิม 

ความคิดนี้ไม่ได้บอกให้เลิกอ่านหนังสือ แต่บอกให้เปลี่ยนวิธีอ่าน หนังสือที่ดีไม่ควรทำให้เรากลายเป็นคนท่องจำเก่งขึ้นเท่านั้น แต่ควรทำให้เรามองโลกชัดขึ้น ตั้งคำถามได้ดีขึ้น และกลับไปสังเกตชีวิตจริงได้ละเอียดขึ้น หนังสือไม่ควรเป็นจุดสิ้นสุดของความคิด แต่ควรเป็นจุดเริ่มต้นของการคิดด้วยตัวเอง

ในแง่นี้ โชเปนเฮาเออร์กำลังชวนให้เรากลับไปสร้างสมดุลระหว่าง 'การอ่าน' กับ 'การมีชีวิต' อ่านเพื่อเปิดทางให้ความคิด แต่ต้องไม่ลืมมองโลกด้วยตาของตัวเอง ฟังผู้คนด้วยหูของตัวเอง และใช้ประสบการณ์ของตัวเองเป็นพื้นที่ทดสอบความรู้นั้น เพราะความรู้ที่แท้จริงไม่ใช่สิ่งที่วางอยู่เฉย ๆ ในหนังสือ แต่เป็นสิ่งต้องออกไปสัมผัสด้วยตัวเอง

สุดท้ายแล้ว หนังสือยังสำคัญ และการอ่านยังจำเป็น แต่หนังสือไม่ควรคิดแทนเรา มันควรช่วยให้เราคิดได้ลึกขึ้น เห็นได้กว้างขึ้น และเข้าใจชีวิตอย่างซับซ้อนขึ้น หากอ่านแล้วเพียงจำคำของ ผู้อื่นได้มากขึ้น เราอาจมีข้อมูลเพิ่มขึ้น แต่ยังไม่ได้เข้าใกล้ปัญญา แต่ถ้าอ่านแล้วกล้าวางหนังสือลง หันกลับไปมองโลก ตั้งคำถามกับสิ่งที่เห็น และคิดด้วยหัวของตัวเอง นั่นอาจเป็นจุดที่ความรู้เริ่มกลายเป็นความเข้าใจอย่างแท้จริง

.