ทำไมฟุตบอลโลกทำให้เราเชียร์ทีมทวีปเดียวกัน จนเหมือนชาติตัวเอง

ในช่วงการแข่งขันฟุตบอลโลก ทุกคนย่อมมีทีมที่ตัวเองอยากเชียร์ หลายคนสนับสนุนทีมชาติบ้านเกิด ขณะที่บางคนเลือกทีมจากนักเตะที่ชื่นชอบ แต่เมื่อทีมของตัวเองไม่ได้ผ่านเข้ารอบหรือตกรอบไปแล้ว พฤติกรรมหนึ่งที่เกิดขึ้นบ่อยคือ การหันไปเอาใจช่วยประเทศเพื่อนบ้านหรือทีมจากทวีปเดียวกันแทน

แฟนบอลชาวไทยอาจหันไปเชียร์ญี่ปุ่นขณะที่แฟนบอลในแอฟริกาอาจรวมใจกันสนับสนุนโมร็อกโกหรือกานา ส่วนชาวลาตินอเมริกาบางกลุ่มก็พร้อมเอาใจช่วยทีมจากภูมิภาคเดียวกัน ตราบใดที่ทีมนั้นไม่ได้กำลังแข่งขันกับประเทศของตนโดยตรง

ปรากฏการณ์นี้สะท้อนว่า ฟุตบอลโลกไม่ได้สร้างความรู้สึกผูกพันเฉพาะในระดับชาติเท่านั้น แต่ยังทำให้ผู้ชมรู้สึกเชื่อมโยงกับผู้คนในภูมิภาคและทวีปเดียวกันด้วย

จาก ‘ทีมชาติ’ สู่ ‘ตัวแทนของทวีป’

คำอธิบายหนึ่งมาจากแนวคิดเรื่องอัตลักษณ์ทางสังคม หรือ Social Identity ซึ่งมองว่า มนุษย์แต่ละคนมีอัตลักษณ์หลายระดับอยู่พร้อมกัน คนคนหนึ่งอาจเป็นทั้งคนไทย คนเอเชีย คนในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และแฟนฟุตบอล

มหาวิทยาลัยของสหราชอาณาจักร The Open University อธิบายว่า ในช่วงฟุตบอลโลก อัตลักษณ์ความเป็นสมาชิกของชาติจะปรากฏเด่นชัดขึ้น แม้แต่คนที่ปกติไม่ได้ติดตามฟุตบอลก็อาจรู้สึกอยากสนับสนุนประเทศและทีมชาติของตัวเอง เพราะการแข่งขันทำให้ผู้คนรู้สึกว่าตนเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มใหญ่

อย่างไรก็ตาม เมื่อทีมชาติของตัวเองไม่ได้อยู่ในการแข่งขัน อัตลักษณ์ดังกล่าวอาจขยายออกไปสู่กลุ่มที่กว้างขึ้น เช่น ประเทศเพื่อนบ้าน หรือประเทศจากทวีปเดียวกัน คนจึงอาจเลือกเชียร์ทีมที่รู้สึกว่าใกล้เคียงกับตัวเองมากที่สุด

โมร็อกโก จากทีมชาติหนึ่งสู่ความหวังของแอฟริกา

ตัวอย่างที่ชัดเจนเกิดขึ้นในฟุตบอลโลก 2022 ที่ประเทศกาตาร์ เมื่อโมร็อกโกสร้างประวัติศาสตร์เป็นทีมจากแอฟริกาชาติแรกที่ผ่านเข้าสู่รอบรองชนะเลิศ หลังเอาชนะทั้งสเปนและโปรตุเกสในรอบแพ้คัดออก

ตลอดเส้นทางการแข่งขัน โมร็อกโกไม่ได้รับเสียงเชียร์จากชาวโมร็อกโกเท่านั้น แต่ยังได้รับการสนับสนุนจากแฟนบอลในหลายประเทศของแอฟริกา ตะวันออกกลาง และโลกอาหรับด้วย

ก่อนการแข่งขันกับโปรตุเกสในรอบก่อนรองชนะเลิศ แฟนบอลจำนวนมากเดินทางมายังกาตาร์เพื่อสนับสนุนโมร็อกโก เพราะมองว่าทีมกำลังแบกความหวังของชาวแอฟริกา และโลกอาหรับ

ความสำเร็จของโมร็อกโกจึงมีความหมายมากกว่าผลงานของประเทศหนึ่ง เพราะโมร็อกโกมีอัตลักษณ์หลายด้านพร้อมกัน ทั้งความเป็นชาติแอฟริกัน ชาติอาหรับ และประเทศที่อยู่นอกกลุ่มมหาอำนาจฟุตบอลดั้งเดิม

เมื่อโมร็อกโกเอาชนะทีมชั้นนำจากยุโรปได้ แฟนบอลจำนวนมากจึงมองว่าเป็นชัยชนะร่วมของผู้คนที่เคยถูกประเมินว่าเป็นรอง

สื่อต่างประเทศวิเคราะห์ว่า การเข้าสู่รอบรองชนะเลิศของโมร็อกโกช่วยทำลายกำแพงทางความคิด และแสดงให้ชาติที่ถูกมองว่าเป็นคนนอกเห็นว่า พวกเขาก็สามารถประสบความสำเร็จในฟุตบอลโลกได้ 

กานากับความหวังของแอฟริกาในฟุตบอลโลก 2010

ปรากฏการณ์เดียวกันเคยเกิดขึ้นในฟุตบอลโลก 2010 ซึ่งจัดที่ประเทศแอฟริกาใต้ เมื่อทีมจากแอฟริกาหลายชาติทยอยตกรอบ จนเหลือกานาเป็นตัวแทนสุดท้ายของทวีป

แต่กานาได้รับแรงสนับสนุนจากแฟนบอลทั่วแอฟริกา หลังทีมอื่นในทวีปตกรอบแบ่งกลุ่ม กานาจึงกลายเป็นความหวังของทวีปที่กำลังจัดฟุตบอลโลกเป็นครั้งแรก เมื่อกานาผ่านเข้าถึงรอบก่อนรองชนะเลิศและเกือบเอาชนะอุรุกวัยได้ ความผิดหวังจากการตกรอบจึงเกิดขึ้นกับแฟนบอลจำนวนมากทั่วแอฟริกา

กานากลายเป็นทีมจากแอฟริกาเพียงทีมเดียวที่ยังอยู่ในการแข่งขัน แฟนบอลเจ้าภาพและผู้คนทั่วทั้งทวีปจึงหันมารวมพลังเชียร์กานาอย่างเต็มที่ พร้อมเล่นคำจากฉายาทีมชาติแอฟริกาใต้ ‘Bafana Bafana’ มาเป็น ‘BaGhana BaGhana’ เพื่อสื่อว่ากานาได้กลายเป็นตัวแทนและความหวังร่วมกันของชาวแอฟริกัน

เหตุการณ์นี้แสดงให้เห็นว่า เมื่อทีมชาติของตัวเองไปต่อไม่ได้ แฟนบอลสามารถถ่ายโอนความหวังไปยังทีมร่วมทวีปได้ และรู้สึกเจ็บปวดกับความพ่ายแพ้ของทีมนั้นราวกับเป็นทีมของตัวเอง 

แฟนบอลเอเชียอยากเห็นตัวแทนทวีปไปได้ไกล

สำหรับแฟนบอลเอเชีย ความรู้สึกเชียร์ทีมร่วมทวีปมักเกิดขึ้นจากสถานะของการเป็นทีมรองบ่อน เพราะแชมป์ฟุตบอลโลกชายทั้งหมดในอดีตมาจากยุโรปและอเมริกาใต้

เมื่อญี่ปุ่นหรือเกาหลีใต้ทำผลงานได้ดี แฟนบอลเอเชียจำนวนมากจึงรู้สึกว่าเป็นความสำเร็จของฟุตบอลเอเชีย เพราะแสดงให้เห็นว่าทีมจากเอเชียก็สามารถสู้กับทีมชั้นนำของโลกได้

ภาพนี้เห็นได้ชัดในฟุตบอลโลก 2026 เมื่อญี่ปุ่นเข้าสู่รอบน็อกเอาต์ และกลายเป็นความหวังของประเทศนอกกลุ่มมหาอำนาจฟุตบอลเดิม และช่วยแสดงให้เห็นว่า ชาติจากเอเชียก็สามารถท้าทายทีมชั้นนำจากยุโรปตะวันตกและอเมริกาใต้ ซึ่งครองความยิ่งใหญ่ในวงการฟุตบอลมาอย่างยาวนานได้

สำหรับแฟนบอลไทยที่ยังไม่เคยเห็นทีมชาติผ่านเข้าสู่รอบสุดท้าย การเชียร์ญี่ปุ่น หรือชาติเอเชียอื่น ๆ อาจเป็นการเลือกสนับสนุนทีมที่รู้สึกใกล้ตัวที่สุด เพราะทีมเหล่านี้อยู่ในสมาพันธ์เดียวกัน และเคยเผชิญภาพจำคล้ายกันว่า ฟุตบอลเอเชียมีมาตรฐานต่ำกว่าฟุตบอลยุโรปและอเมริกาใต้

ทุกครั้งที่ทีมจากเอเชียเอาชนะมหาอำนาจได้ ชัยชนะนั้นจึงช่วยเพิ่มความภาคภูมิใจและความเชื่อมั่นให้กับแฟนบอลในทวีปด้วย

อีกเหตุผลหนึ่งที่คนมักเชียร์ทีมจากทวีปเดียวกันคือ ความต้องการเห็นทีมรองบ่อนท้าทายมหาอำนาจฟุตบอลเดิม

ตลอดประวัติศาสตร์ฟุตบอลโลกชาย ประเทศที่เคยคว้าแชมป์ล้วนมาจากยุโรปและอเมริกาใต้ เมื่อทีมจากแอฟริกา เอเชีย หรือภูมิภาคอื่นสามารถผ่านเข้าสู่รอบลึก การแข่งขันจึงมักถูกเล่าในฐานะการต่อสู้ระหว่างผู้ท้าชิงกับระเบียบเก่า

แม้ฟุตบอลโลกจะช่วยสร้างความรู้สึกเป็นหนึ่งเดียว แต่ไม่ได้หมายความว่าจะลบความขัดแย้งระหว่างประเทศออกไปทั้งหมด

บางประเทศมีประวัติศาสตร์สงคราม ข้อพิพาทเรื่องดินแดน หรือความเป็นคู่แข่งทางฟุตบอลที่สะสมมายาวนาน แฟนบอลบางกลุ่มจึงอาจเลือกเชียร์ทีมจากอีกทวีป มากกว่าสนับสนุนประเทศเพื่อนบ้านที่เป็นคู่ปรับสำคัญ

ที่มา : Openlearn/Theguardian/reuters