รู้จัก พ.ร.ก.น้ำมัน 2516 เปิดอำนาจนายกฯ งัดกฎหมายคุมโรงกลั่น ฝ่าฝืนคุก 10 ปี

ท่ามกลางวิกฤตพลังงานที่มีผลพวงจากสงครามตะวันออกกลาง จนทำให้ราคาน้ำมันพุ่งพรวดและค่าการกลั่นเดือนเมษายน 2569 พุ่งไปถึง 15.99 บาทต่อลิตร ด้วยเหตุนี้ทำให้ชื่อของ "พระราชกำหนดแก้ไขและป้องกันภาวะการขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิง พ.ศ. 2516" ถูกหยิบยกขึ้นมาเป็นไม้ตายของรัฐบาลในการแก้ไขปัญหาอีกครั้ง

ย้อนรอย พ.ร.ก. ป้องกันภาวะการขาดแคลนน้ำมัน ปี 2516

พ.ร.ก.ฉบับนี้ประกาศใช้เมื่อวันที่ 26 ธันวาคม พ.ศ. 2516 ในสมัยนายสัญญา ธรรมศักดิ์ เป็นนายกรัฐมนตรี ซึ่งปัญหาที่เกิดขึ้นในขณะนั้นไม่ต่างจากวันนี้มากนัก ราคาน้ำมันดิบในตลาดโลกพุ่งสูงและปริมาณน้ำมันดิบที่หาซื้อได้ลดน้อยลง รัฐบาลจึงเห็นว่าจำเป็นต้องให้นายกรัฐมนตรีมีอำนาจ "สั่งการได้โดยฉับพลัน" โดยไม่ต้องรอให้กระทรวง ทบวง กรม ต่าง ๆ แยกปฏิบัติการตามกฎหมายที่มีอยู่

รัฐบาลยุคนั้นได้ใช้มาตรการจำกัดเวลาเปิด-ปิด ปั๊มน้ำมัน เพื่อบริหารจัดการเชื้อเพลิงที่มีอยู่อย่างจำกัด และให้รถบางประเภทสามารถเข้าใช้บริการได้ ซึ่งนอกจากปิดปั๊มน้ำมันแล้ว ในยุคนั้นยังมีการสั่ง "ห้ามเปิดไฟป้ายโฆษณา" และ "ปิดสถานีโทรทัศน์เร็วขึ้น" เพื่อประหยัดไฟฟ้าที่ผลิตจากน้ำมันเตา ถือเป็นยุคที่คนไทยเริ่มรู้จักคำว่า "ประหยัดพลังงาน" อย่างจริงจังเป็นครั้งแรก

การมอบอำนาจเด็ดขาดให้นายกฯ แก้ปัญหาน้ำมันแพง

กฎหมายนี้ให้อำนาจ “นายกรัฐมนตรี” สั่งการและกำหนดมาตรการต่างๆ ได้ทันทีโดยไม่ต้องผ่านขั้นตอนปกติทางกฎหมาย เพื่อแก้ไขปัญหาให้ทันท่วงที ครอบคลุม 4 ด้านหลัก คือ

1. การควบคุมน้ำมันเชื้อเพลิงแบบเบ็ดเสร็จ มีอำนาจสั่งการตั้งแต่การผลิต จำหน่าย ขนส่ง ครอบครอง กำหนดปริมาณสำรอง ไปจนถึงการห้ามนำเข้าหรือระงับการส่งออกน้ำมันเชื้อเพลิงทุกชนิด
2. การควบคุมไฟฟ้าและพลังงานอื่น สามารถแทรกแซงและกำหนดมาตรการเกี่ยวกับการผลิตและการจำหน่ายกระแสไฟฟ้าหรือพลังงานทางเลือกอื่นๆ ได้
3. การจำกัดและควบคุมการใช้พลังงาน สามารถออกคำสั่งเพื่อลดการใช้พลังงานในประเทศ เช่น

• กำหนดวันเวลาเปิด – ปิด และเงื่อนไขการทำงานของโรงงานอุตสาหกรรม
• กำหนดเวลาเปิด – ปิด ของโรงมหรสพ สถานบันเทิง ภัตตาคาร หรือห้างสรรพสินค้า
• ควบคุมการใช้ยานพาหนะ ทั้งรถยนต์ส่วนบุคคลและรถสาธารณะ (เช่น การจำกัดเวลาวิ่ง หรือห้ามวิ่งบางประเภท)
• ควบคุมการใช้ไฟฟ้าในอาคารและป้ายโฆษณาต่างๆ

   4. การปันส่วนน้ำมัน (Rationing) หากวิกฤตถึงขั้นวิกฤตสุดขีด นายกฯ มีอำนาจสั่ง “ปันส่วนน้ำมัน” หรือจำกัดโควตาการเติมน้ำมันของประชาชนได้

บทลงโทษผู้ฝ่าฝืน จำคุกสูงสุด 10 ปี ปรับ 1 แสน

เนื่องจากเป็นกฎหมายฉุกเฉินด้านความมั่นคง บทลงโทษสำหรับผู้ที่ฝ่าฝืนคำสั่งของนายกรัฐมนตรี หรือฝ่าฝืนมาตรการที่รัฐกำหนดตาม พ.ร.ก. ฉบับนี้ จึงมีอัตราโทษที่ค่อนข้างรุนแรง คือ ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 10 ปี หรือปรับไม่เกิน 100,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ

53 ปีผ่านไป งัด พ.ร.ก.คุม 'โรงกลั่น' มาใช้

นายเอกนัฏ พร้อมพันธุ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงาน เปิดเผยว่า จากวาระเร่งด่วนที่นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ได้มอบหมายให้กระทรวงพลังงานเร่งดำเนินการแก้ไขปัญหาราคาพลังงาน คณะกรรมการบริหารนโยบายพลังงาน (กบง.) ได้มีมติสำคัญในการปรับโครงสร้างราคาหน้าโรงกลั่นน้ำมัน ซึ่งถือเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่มีการใช้อำนาจตามกฎหมายเพื่อกำหนดส่วนลดจากราคาอ้างอิงตลาดสิงคโปร์

โดยมติ กบง.เห็นชอบลดราคาน้ำมันหน้าโรงกลั่นสำหรับกลุ่มดีเซล ได้แก่ B7 และ B20 ลงทันที 2 บาทต่อลิตร ซึ่งคาดว่าหากส่งผ่านไปราคาขายปลีกหน้าปั๊มจะทำให้ราคาลดลงถึง 2.14 บาทต่อลิตร เนื่องจากผลของภาษีมูลค่าเพิ่มลดลงด้วย 

มติดังกล่าวจะมีผลทันทีหลังจากประกาศลงราชกิจจานุเบกษาวันที่ 8 เม.ย.2569 ซึ่งจะพิจารณาส่วนลดหน้าปั๊มเพิ่มในการประชุมคณะกรรมการบริหารกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง (กบน.) วันที่ 8 เม.ย.2569 เพื่อลดราคาดีเซลหน้าสถานีบริการน้ำมัน

สำหรับมาตรการดังกล่าวจะเริ่มจากการใช้ข้อมูลเดือนมี.ค.เป็นฐาน และจะทบทวนค่าการกลั่นทุก 1-2 สัปดาห์ และหากสถานการณ์ไม่คลี่คลายอาจเพิ่มส่วนลดจาก 2 บาท เป็น 3-5 บาท ตามความเหมาะสม โดยอาจพิจารณาทุก 3 สัปดาห์ เพื่อประกาศเปลี่ยนแปลงราคา

รื้อโครงสร้าง 'ค่าการกลั่น' ชี้กำไรพุ่งเกินจริง

ผลการศึกษาสำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน (สนพ.) พบว่า ในช่วงเดือน มี.ค.ที่ผ่านมา ค่าการกลั่น (GRM) พุ่งสูงขึ้นเกินไปอย่างมาก โดยเฉลี่ยพุ่งไปถึง 6 บาทต่อลิตร เมื่อรวมกับค่าพรีเมียม และค่าประกันภัยที่เพิ่มขึ้นอีก ทำให้ราคาขายส่งหน้าโรงกลั่นไม่สอดคล้องกับต้นทุนดิบที่แท้จริง

จากสถานการณ์ดังกล่าว กบง. จึงมีมติอาศัยอำนาจตามกฎหมายพระราชกำหนด (พ.ร.ก.) แก้ไขและป้องกันภาวะการขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิง พ.ศ.2516 ให้โรงกลั่นทั้ง 6 แห่งในประเทศ ปรับลดราคาหน้าโรงกลั่นน้ำมันดีเซล (B7 และ B20) ลงทันที 2 บาทต่อลิตร โดยจะเริ่มมีผลทันทีหลังจากประกาศลงราชกิจจานุเบกษา ซึ่งคาดว่าจะมีการพิจารณาส่วนลดหน้าปั๊มเพิ่มเติมในการประชุม กบน.วันพรุ่งนี้ (8 เม.ย.2569)

6 โรงกลั่นต้องช่วยชาติ มั่นใจน้ำมันไม่ขาดแคลน

สำหรับการเจรจากับกลุ่มโรงกลั่น กระทรวงพลังงานยืนยันว่าได้มีการหารือร่วมกันแล้ว แม้จะมีบางแห่งที่ไม่เข้าร่วมหารือในตอนเช้า แต่เมื่อมีมติ กบง. ออกมา ทุกโรงกลั่นมีหน้าที่ต้องปฏิบัติตามกฎหมายอย่างเคร่งครัด

ท้าโรงกลั่นต่างชาติฟ้อง ชี้ใช้อำนาจตาม พ.ร.ก.2516 ถูกต้อง

นายเอกนัฏ พร้อมพันธุ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงาน เปิดเผยถึงกรณีมีกระแสข่าวว่าโรงกลั่นน้ำมันของต่างชาติอาจจะยื่นฟ้อง โดยมีคำถามว่า พระราชกำหนด (พ.ร.ก.) ที่อ้างถึงนั้น มีข้อใด มาตราใด หรือย่อหน้าใด ที่ให้อำนาจนายกรัฐมนตรี หรือให้อำนาจกระทรวงพลังงานเข้าไปเกี่ยวข้องกับการกำหนดราคาน้ำมัน ว่า หากอ่านภาษาไทยไม่เข้าใจ ให้ไปดูคำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรี ปี 2562” 

หากจำไม่ผิดอยู่ในมาตรา 4 ที่มีทั้งหมด 7 ข้อ โดยอาศัยอำนาจตามพระราชกำหนดว่า ด้วยการแก้ไขและป้องกันภาวะขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิง พ.ศ. 2516 มาตรา 3 ซึ่งให้อำนาจคณะกรรมการบริหารนโยบายพลังงาน (กบง.) ในการกำหนดเงื่อนไขต่างๆ รวมถึงการกำหนดราคาหน้าโรงกลั่น

หากถามว่าในระหว่างการหารือเพื่อหาข้อยุติร่วมกับตัวแทนจาก 6 โรงกลั่น มีคำถามว่า มีโรงกลั่นใด ยกประเด็นข้อกฎหมายขึ้นมาโต้แย้งหรือไม่นั้น ในรายละเอียดนั้นคงไม่สามารถพูดไปมากกว่านี้ได้ ทุกฝ่ายเข้าใจสถานการณ์ 

แม้ในช่วงแรกบางแห่งจะเสนอแนวทาง เช่น การบริจาค แต่ได้ชี้แจงชัดเจนว่าไม่ใช่เรื่องของการบริจาค หากแต่เป็นการแสดงความรับผิดชอบร่วมกัน

ดังนั้น การลดราคาหน้าโรงเท่ากันทุกโรง ทุกหยดน้ำมันที่ออกจากโรงกลั่น จึงเป็นวิธีที่เป็นธรรมที่สุด โดยคำนวณตามปริมาณการขายของแต่ละโรง

เทียบวิกฤตพลังงานไทยปี 2516 และปี 2569

วิกฤตน้ำมันปี 2516 ภายใต้รัฐบาลสัญญา ธรรมศักดิ์ ไทยเผชิญกับภาวะ 'น้ำมันขาดแคลนจนไม่มีให้ซื้อ' ประชาชนต้องเข้าคิวรอและรัฐบาลต้องบังคับปิดปั๊มเพื่อประหยัด เนื่องจากถูกกลุ่มผู้ผลิตน้ำมันรายใหญ่กักตุนสินค้าจากสถานการณ์ความขัดแย้งทางการเมืองโลก 

ส่วนวิกฤตน้ำมันปี 2569 ภายใต้รัฐบาลอนุทิน ชาญวีรกูล ปัญหากลายสภาพเป็นวิกฤตเชิงราคา  เป็นยุคที่ 'มีน้ำมันขายแต่ราคาแพง' เพราะความผันผวนของสถานการณ์โลกและการเปลี่ยนไปใช้พลังงานทางเลือก ซึ่งรัฐบาลเน้นใช้เครื่องมือทางการเงินอย่าง 'กองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง' และการอุดหนุนเพื่อช่วยจ่ายส่วนต่างพยุงไม่ให้ราคาสินค้าขึ้นสูงเกินไป 

วิกฤตการณ์น้ำมันถือเป็นบททดสอบสำคัญของรัฐบาลทุกยุคสมัย แม้บริบททางการเมืองและเศรษฐกิจจะต่างกันกว่า 50 ปี แต่ความมั่นคงทางพลังงานยังคงเป็นโจทย์หลักที่ส่งผลกระทบต่อค่าครองชีพของประชาชน