ทำไมเสียงเพลงเก่าถึงพาเราย้อนสู่อดีต และปลุกความทรงจำขึ้นมา

เคยไหม เมื่อเพลงเก่าที่ไม่ได้ฟังมานานดังขึ้นมา เพียงไม่กี่วินาที เรากลับนึกถึงสถานที่แห่งหนึ่ง ใบหน้าของใครบางคน หรือช่วงชีวิตที่คิดว่าลืมไปแล้วได้อย่างชัดเจน บางเพลงทำให้เรายิ้ม บางเพลงทำให้คิดถึงคนที่จากไป ขณะที่บางเพลงทำให้รู้สึกราวกับได้กลับไปเป็นตัวเองในวัยเด็กอีกครั้ง

นี่ไม่ใช่เพียงความรู้สึกส่วนตัว เพราะเสียงเพลงมีความสามารถพิเศษในการกระตุ้น ‘ความโหยหาอดีต’ หรือ Nostalgia โดยเฉพาะความสามารถของสมองในการจดจำจังหวะ ทำนอง และรูปแบบของเสียง ซึ่งถือเป็นหนึ่งในตัวกระตุ้นความทรงจำที่ทรงพลังที่สุด

งานวิจัยพบว่า ความรู้สึกโหยหาอดีตที่เกิดจากเสียงเพลงสัมพันธ์กับแรงบันดาลใจ การมองโลกในแง่ดี ความรู้สึกผูกพันกับผู้อื่น การมองเห็นความหมายของชีวิต และความรู้สึกว่าตัวเราในอดีต ปัจจุบัน และอนาคตยังเป็นคนคนเดียวกันอย่างต่อเนื่อง

เพลงเชื่อมเรากับตัวเองในอดีต

มนุษย์เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา แต่บางครั้งการเปลี่ยนแปลงเหล่านั้นทำให้เรารู้สึกห่างไกลจากตัวเองในอดีต เพลงเก่าสามารถทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมช่องว่างดังกล่าวได้

เมื่อได้ยินเพลงจากวัยเด็ก เราอาจนึกถึงช่วงเวลาที่ชีวิตเต็มไปด้วยการเล่น ความอยากรู้อยากเห็น และการอยู่กับปัจจุบัน หากเป็นเพลงจากช่วงวัยรุ่น เราอาจนึกถึงความรักครั้งแรก ความตื่นเต้นในการค้นพบโลก หรือความเจ็บปวดจากการอกหัก ส่วนเพลงในวัยผู้ใหญ่อาจพาเรากลับไปยังวันแต่งงาน การเริ่มต้นทำงาน หรือช่วงเวลาที่ได้เป็นพ่อแม่ครั้งแรก

ความทรงจำเหล่านี้ไม่ได้มีไว้เพื่อให้เราจมอยู่กับอดีตเท่านั้น แต่ช่วยให้เรามองเห็นว่า ตัวเองเคยให้ความสำคัญกับอะไร มีคุณสมบัติแบบใดที่อยากรักษาไว้ และมีบางสิ่งจากอดีตที่ควรปล่อยวางหรือไม่

กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ เพลงไม่ได้เพียงเตือนว่า ‘เราเคยผ่านอะไรมาบ้าง’ แต่ยังช่วยตอบคำถามว่า ‘วันนี้เราเป็นใคร’

เพลงช่วยให้เราเผชิญอารมณ์ที่ยากลำบาก

ความคิดถึงอดีตมักเป็นความรู้สึกหวานปนขม เราอาจมีความสุขเมื่อนึกถึงวันเก่าๆ แต่ขณะเดียวกันก็รู้สึกเศร้า เพราะรู้ว่าช่วงเวลาเหล่านั้นไม่อาจย้อนกลับมาได้

อย่างไรก็ตาม การฟังเพลงที่เกี่ยวข้องกับความทรงจำอาจช่วยให้เราจัดการกับอารมณ์ที่ซับซ้อน เช่น ความเศร้า ความโกรธ ความสูญเสีย และความวิตกกังวล เพราะเพลงเปิดพื้นที่ให้เราได้สัมผัสและทำความเข้าใจความรู้สึกที่อาจถูกเก็บไว้โดยไม่รู้ตัว

ตัวอย่างสำคัญเกิดขึ้นในช่วงการระบาดของโควิด-19 งานศึกษาพฤติกรรมการฟังเพลงบน Spotify ซึ่งวิเคราะห์ข้อมูลการเปิดเพลงเกือบ 17 ล้านล้านครั้งในยุโรป พบว่า ในช่วงการล็อกดาวน์ระลอกแรก ผู้คนหันไปฟังเพลงเก่าที่ชวนให้นึกถึงอดีตเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน เมื่อเทียบกับช่วงก่อนและหลังการล็อกดาวน์

ปรากฏการณ์นี้สะท้อนว่า ในช่วงเวลาที่โลกเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน มนุษย์มักกลับไปหาเสียงเพลงจากช่วงเวลาที่ชีวิตดูเรียบง่าย ปลอดภัย หรือมีความสุขกว่าเดิม เพลงเก่าจึงเปรียบเสมือนพื้นที่พักใจที่ช่วยเตือนว่า เราเคยผ่านช่วงเวลาดีๆ และเคยรู้สึกมั่นคงมาก่อน

อย่างไรก็ตาม ประโยชน์ของเพลงไม่ได้อยู่ที่การหลบหนีจากปัจจุบัน แต่อยู่ที่การนำสิ่งดีๆ จากอดีตกลับมาใช้ในชีวิตวันนี้

หากเราคิดถึงช่วงเวลาที่เคยรู้สึกมีอิสระ สนุก มีความรัก หรือมีความคิดสร้างสรรค์ เราอาจลองถามตัวเองว่า สิ่งใดจากช่วงเวลานั้นกำลังขาดหายไปในชีวิตปัจจุบัน และเราจะนำความรู้สึกเหล่านั้นกลับมาได้อย่างไร 

เพลงทำให้ความทรงจำชัดเจนขึ้น

งานวิจัยสมัยใหม่ยังพบว่า เพลงที่กระตุ้นความคิดถึงสามารถเพิ่มความสามารถในการระลึกถึงเหตุการณ์ ทำให้ความทรงจำมีรายละเอียดชัดเจนขึ้น และช่วยกระตุ้น ‘ความทรงจำเกี่ยวกับชีวิตของตัวเอง’ หรือ Autobiographical Memory ได้ทั้งในคนหนุ่มสาวและผู้สูงอายุ

ทุกครั้งที่เพลงพาเรากลับไปนึกถึงเหตุการณ์หนึ่ง ความทรงจำนั้นอาจถูกทบทวนและตอกย้ำในสมองอีกครั้ง โดยเฉพาะเมื่อเราตั้งใจฟังองค์ประกอบต่างๆ ของเพลง ไม่ว่าจะเป็นจังหวะ ทำนอง ระดับเสียง หรือความเร็ว

ประโยชน์นี้อาจมีความสำคัญต่อผู้มีภาวะสมองเสื่อมด้วย เพราะเพลงที่คุ้นเคยสามารถช่วยเปิดประตูไปสู่ความทรงจำที่มีความสุขและช่วยเพิ่มความรู้สึกเป็นอยู่ที่ดีในขณะนั้น ด้วยเหตุนี้ นักวิจัยจึงเริ่มให้ความสนใจการใช้ดนตรีเป็นแนวทางดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อมโดยไม่ต้องใช้ยา รวมถึงศึกษาความเป็นไปได้ในการช่วยลดปัญหาความจำเสื่อมในอนาคต

อย่างไรก็ตาม ดนตรีไม่ควรถูกมองว่าเป็นวิธีรักษาหรือป้องกันโรคโดยตรง แต่เป็นเครื่องมือหนึ่งที่อาจช่วยกระตุ้นความทรงจำ อารมณ์ และคุณภาพชีวิตได้ 

ทุกคนมีเพลย์ลิสต์แห่งชีวิต

เมื่อมองย้อนกลับไป เพลงแต่ละช่วงวัยเปรียบเสมือนบทหนึ่งในหนังสือชีวิต เพลงจากวัยเด็ก เพลงที่เคยเปิดซ้ำในช่วงอกหัก เพลงที่ฟังระหว่างเดินทาง หรือเพลงในวันที่ประสบความสำเร็จ ล้วนกลายเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราวเกี่ยวกับตัวเรา

การย้อนกลับไปฟังเพลงเหล่านั้นจึงไม่ใช่เรื่องไร้สาระ หรือเป็นเพียงการติดอยู่กับอดีต หากฟังอย่างมีสติ เพลงสามารถช่วยให้เราเข้าใจอารมณ์ ทบทวนตัวตน และนำคุณค่าบางอย่างจากวันเก่ากลับมาสู่ชีวิตในวันนี้ได้

ครั้งต่อไปเมื่อเพลงเก่าดังขึ้นและพาเรากลับไปหาใครบางคนหรือช่วงเวลาใดช่วงเวลาหนึ่ง อาจไม่จำเป็นต้องรีบเปลี่ยนเพลง ลองหยุดฟัง ปล่อยให้ความทรงจำกลับมา และถามตัวเองว่า เพลงนี้กำลังเตือนอะไรเกี่ยวกับชีวิตของเรา

เพราะบางครั้ง สิ่งที่เราคิดว่าหายไปพร้อมกับอดีต อาจไม่ได้หายไปไหน แต่อาจซ่อนอยู่ในท่วงทำนองที่เรายังจำได้เสมอ