อาเซียนต้องไม่เป็นแค่ผู้ใช้ AI แต่ต้องใช้ AI สร้างอำนาจต่อรอง

เวลาพูดถึงการแข่งขันด้านปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI ภาพที่เรามักเห็นในข่าวคือบริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่ของสหรัฐอเมริกาและจีนที่กำลังทุ่มเงินมหาศาลเพื่อพัฒนา AI ให้ฉลาดขึ้น เร็วขึ้น และทำงานแทนมนุษย์ได้มากขึ้น จนบางครั้งทำให้รู้สึกว่าการแข่งขันครั้งนี้เป็นเรื่องของมหาอำนาจเพียงไม่กี่ประเทศ ส่วนประเทศเล็กๆ อย่างเราเป็นได้เพียงผู้รอใช้เทคโนโลยีที่คนอื่นสร้างขึ้นมา

แต่ผมกลับมองว่าอาเซียนมีโอกาสมากกว่าที่หลายคนคิด และบางทีเราอาจกำลังตั้งคำถามผิดมาตั้งแต่ต้น เพราะ 'มหาอำนาจแข่งกันสร้าง AI ที่ฉลาดที่สุด แต่อาเซียนต้องแข่งกันใช้ AI ให้เกิดประโยชน์ที่สุด'

{อาเซียนมีทรัพยากรและฐานอุตสาหกรรมที่อาจกำหนดอนาคตการแข่งขันเทคโนโลยีของโลก}

เหตุผลที่ผมคิดเช่นนี้ เพราะหากเรามองการแข่งขัน AI ให้กว้างกว่าโมเดลภาษาหรือหน้าจอคอมพิวเตอร์ จะพบว่าอาเซียนมีข้อได้เปรียบหลายอย่างที่โลกอาจมองข้าม ตั้งแต่แร่ธาตุสำคัญ ฐานอุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์ ไปจนถึงตลาดผู้บริโภคกว่า 680 ล้านคน และมีตัวเลขอยู่สามชุดที่ผมอยากชวนผู้อ่านพิจารณา คือ 74%, 20% และ 680 ล้านคน

ตัวเลขแรก 74% คือสัดส่วนผลผลิตนิกเกิลจากเหมืองทั่วโลกที่มาจากอินโดนีเซียและฟิลิปปินส์รวมกันในปี 2025 ตามประมาณการของ US Geological Survey โดยอินโดนีเซียผลิตได้ประมาณ 2.6 ล้านตัน และฟิลิปปินส์อีก 270,000 ตัน จากผลผลิตทั่วโลกประมาณ 3.9 ล้านตัน พูดง่ายๆ คือ นิกเกิลเกือบสามในสี่ตันที่โลกขุดขึ้นมาในปีที่ผ่านมา มาจากเพียงสองประเทศในภูมิภาคของเรา

แน่นอนว่านิกเกิลไม่ได้เป็นวัตถุดิบหลักในการผลิตชิป AI โดยตรง แต่มีบทบาทในอุตสาหกรรมแบตเตอรี่บางประเภท รวมถึงวัสดุที่ใช้ในโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงาน ขณะที่อาเซียนยังมีทรัพยากรสำคัญอื่นๆ อย่างทองแดงและดีบุก ซึ่งเกี่ยวข้องกับระบบไฟฟ้าและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ ตลอดจนแร่หายากที่นำไปใช้ในอุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นสูง

ที่น่าสนใจคือ รายงานของ International Energy Agency หรือ IEA ยังระบุว่าอาเซียนมีปริมาณสำรองนิกเกิลราว 51% ของโลก มีปริมาณสำรองบอกไซต์ประมาณ 20% และดีบุกอีก 17% ซึ่งสะท้อนว่าภูมิภาคของเรามีความสำคัญต่อห่วงโซ่อุปทานอุตสาหกรรมยุคใหม่มากกว่าที่หลายคนคิด แม้แร่แต่ละชนิดจะมีบทบาทแตกต่างกัน และไม่ได้เกี่ยวข้องกับ AI โดยตรงทั้งหมดก็ตาม

ส่วนตัวเลขที่สองคือ 20% ซึ่งมาจากรายงาน ASEAN Investment Report 2025 ที่ระบุว่ากิจกรรมประกอบ ทดสอบ และบรรจุชิปเซมิคอนดักเตอร์ของโลกมากกว่าหนึ่งในห้าเกิดขึ้นในอาเซียน โดยมีมาเลเซีย สิงคโปร์ ฟิลิปปินส์ เวียดนาม และไทยเป็นส่วนสำคัญของฐานอุตสาหกรรมนี้ แม้จะไม่ได้หมายความว่าเราผลิตชิป AI ขั้นสูงถึงหนึ่งในห้าของโลก แต่ก็สะท้อนว่าเรามีบทบาทอยู่แล้วในอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์ที่ทำให้เทคโนโลยีดิจิทัลทำงานได้

และตัวเลขสุดท้ายคือประชากรกว่า 680 ล้านคน ซึ่งไม่ใช่เพียงตลาดผู้บริโภคขนาดใหญ่ แต่ยังประกอบไปด้วยแรงงาน เกษตรกร ผู้ประกอบการ และภาคอุตสาหกรรมที่มีความหลากหลายอย่างมหาศาล ตั้งแต่ไร่นาในชนบทไปจนถึงศูนย์กลางการเงินระดับโลกอย่างสิงคโปร์

เมื่อมองตัวเลขทั้งสามชุดประกอบกัน ผมคิดว่าเราเริ่มเห็นข้อได้เปรียบของอาเซียนได้ชัดเจนขึ้น เพราะเราไม่ได้มีเพียงตลาดสำหรับใช้ AI แต่มีทั้งทรัพยากรต้นน้ำ ฐานการผลิตกลางน้ำ และผู้ใช้ปลายน้ำอยู่ในภูมิภาคเดียวกัน สิ่งที่ยังขาดคือความสามารถในการเชื่อมจุดแข็งเหล่านี้เข้าด้วยกัน เพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับเศรษฐกิจของเราเอง

อย่างไรก็ตาม การมีทรัพยากรมากไม่ได้หมายความว่าจะมีอำนาจต่อรองมากเสมอไป อินโดนีเซียเป็นตัวอย่างที่น่าศึกษา เพราะแม้จะเป็นผู้ผลิตนิกเกิลรายใหญ่ที่สุดของโลก แต่รายงานของ IEA ระบุว่ากำลังการแปรรูปนิกเกิลราว 75% ของประเทศมีความเชื่อมโยงกับการลงทุนของบริษัทจีน และนิกเกิลที่ผ่านการแปรรูปในอินโดนีเซียถึง 98% ถูกส่งออกไปจีน

ผมคิดว่าตัวเลขนี้สำคัญพอๆ กับตัวเลขผลผลิตนิกเกิล เพราะทำให้เห็นว่า การเป็นเจ้าของทรัพยากรกับการเป็นเจ้าของเทคโนโลยี เงินทุน และอำนาจต่อรองตลอดห่วงโซ่อุตสาหกรรมนั้นเป็นคนละเรื่องกัน

เรื่องนี้ชวนให้ผมนึกถึงประวัติศาสตร์การพัฒนาเศรษฐกิจของอาเซียนในช่วงหลายสิบปีที่ผ่านมา เราเคยประสบความสำเร็จอย่างมากในการเป็นฐานการผลิตให้กับบริษัทต่างชาติ ผลิตรถยนต์ เครื่องใช้ไฟฟ้า และสินค้าอุตสาหกรรมส่งออกไปทั่วโลก สร้างงานและรายได้ให้ประชาชนจำนวนมหาศาล แต่ขณะเดียวกัน ในหลายอุตสาหกรรม เทคโนโลยีหลัก การออกแบบ และทรัพย์สินทางปัญญายังอยู่กับบริษัทต่างประเทศ

ผมไม่อยากเห็นประวัติศาสตร์ซ้ำรอยในยุค AI ที่อาเซียนกลายเป็นเพียงแหล่งขุดแร่ ที่ตั้งศูนย์ข้อมูล โรงงานประกอบชิป และตลาดผู้บริโภคเทคโนโลยีของโลก แต่กลับได้รับมูลค่าเพิ่มเพียงบางส่วนของเศรษฐกิจที่เรามีส่วนช่วยสร้าง

การพัฒนาเทคโนโลยีต้องตอบโจทย์เศรษฐกิจและชีวิตจริงของผู้คนในภูมิภาค

เพราะโอกาสครั้งนี้ใหญ่กว่าที่เราคิดมาก รายงาน e-Conomy SEA 2025 ของ Google, Temasek และ Bain & Company พบว่าเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีสตาร์ตอัปด้าน AI มากกว่า 680 บริษัท และได้รับเงินลงทุนกว่า 2,300 ล้านดอลลาร์สหรัฐในช่วง 12 เดือนก่อนการเผยแพร่รายงาน ขณะที่กำลังรองรับของ Data Center ในภูมิภาคมีแนวโน้มขยายตัวถึง 180% ตามแผนการลงทุนใหม่ที่ประกาศไว้ นี่เป็นสัญญาณว่าเงินทุนทั่วโลกกำลังมองอาเซียนเป็นหนึ่งในพื้นที่สำคัญของเศรษฐกิจ AI

แต่เมื่อมองลึกลงไป ผมกลับสนใจวิธีที่แต่ละประเทศกำลังสร้างความสามารถของตัวเองมากกว่าจำนวนเงินลงทุนเสียอีก

สิงคโปร์กำลังใช้จุดแข็งด้านงานวิจัย เงินทุน และความน่าเชื่อถือของกฎระเบียบเพื่อเป็นศูนย์กลาง AI ของภูมิภาค มาเลเซียใช้ความได้เปรียบด้านอุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์และโครงสร้างพื้นฐานดึงดูดการลงทุน Data Center เวียดนามต่อยอดจากฐานวิศวกรซอฟต์แวร์และอุตสาหกรรมการผลิต ส่วนอินโดนีเซียใช้ขนาดตลาดภายในประเทศที่ใหญ่ที่สุดในอาเซียนเป็นพื้นที่พัฒนาและทดลองใช้เทคโนโลยี ขณะที่ฟิลิปปินส์มีโอกาสนำ AI มายกระดับอุตสาหกรรมบริการซึ่งเป็นจุดแข็งเดิมของประเทศ แม้จะต้องรับมือกับความเสี่ยงที่งานบางประเภทอาจถูกทดแทนด้วยเช่นกัน

เราเริ่มเห็นบริษัทในภูมิภาคพัฒนา AI ที่ตอบโจทย์ผู้คนของตัวเองมากขึ้น เช่น SEA-LION ของสิงคโปร์ที่พัฒนาโมเดลให้เข้าใจภาษาและวัฒนธรรมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ขณะที่ GoTo และ Indosat ในอินโดนีเซียร่วมกันพัฒนา Sahabat-AI ซึ่งในปี 2025 เปิดตัวโมเดลขนาด 70,000 ล้านพารามิเตอร์ที่รองรับภาษาอินโดนีเซียและภาษาท้องถิ่น ส่วนประเทศไทยเองก็มี Typhoon ซึ่งพัฒนา AI สำหรับภาษาไทย

อีกตัวอย่างที่น่าสนใจคือ Grab ซึ่งเมื่อเดือนเมษายนที่ผ่านมาเปิดตัวบริการที่ใช้ AI ถึง 13 รูปแบบ ทั้งระบบช่วยผู้โดยสาร คนขับ และผู้ประกอบการร้านค้า ขณะที่บริษัท VNG ของเวียดนามรายงานว่าในไตรมาสสองของปีนี้ มีผู้ใช้ Zalo ประมาณ 24 ล้านคนต่อเดือนที่ใช้งานฟีเจอร์ AI รวมถึงระบบแปลงเสียงเป็นข้อความและคำบรรยายระหว่างวิดีโอคอล ซึ่งช่วยให้ผู้สูงอายุและผู้ที่ไม่สะดวกพิมพ์ข้อความเข้าถึงเทคโนโลยีได้ง่ายขึ้น

ผมชอบตัวอย่างหลังเป็นพิเศษ เพราะมันสะท้อนความแตกต่างระหว่างการสร้างเทคโนโลยีที่น่าตื่นเต้นกับการสร้างเทคโนโลยีที่มีประโยชน์จริงๆ AI ที่ช่วยให้คุณยายคนหนึ่งส่งข้อความถึงหลานได้สะดวกขึ้นอาจไม่ได้เป็นข่าวใหญ่เท่าการเปิดตัวโมเดลใหม่จากซิลิคอนแวลลีย์ แต่ในแง่คุณภาพชีวิต นั่นคือความก้าวหน้าที่มีความหมายเช่นกัน

แล้วประเทศไทยควรอยู่ตรงไหนในภาพนี้ ผมคิดว่าเราควรเริ่มจากสิ่งที่เรามีอยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็นอุตสาหกรรมยานยนต์ อาหาร เกษตรกรรม การท่องเที่ยว หรือบริการสุขภาพ แทนที่จะตั้งเป้าเพียงว่าจะสร้าง AI Model ให้มีพารามิเตอร์มากเท่าไร เราควรถามว่าจะทำอย่างไรให้โรงงานไทยผลิตสินค้าได้ดีขึ้น ให้เกษตรกรมีรายได้เพิ่มขึ้น และให้ผู้ประกอบการรายเล็กสามารถแข่งขันในตลาดโลกได้มากขึ้น

ลองนึกถึงเกษตรกรทุเรียนในจันทบุรีที่สามารถใช้ AI คาดการณ์ผลผลิตและโรคพืชได้แม่นยำขึ้น โรงงานชิ้นส่วนยานยนต์ในระยองที่ใช้ AI ตรวจจับความผิดพลาดก่อนสินค้าออกจากสายการผลิต หรือโรงแรมขนาดเล็กในเชียงใหม่ที่ใช้ AI วิเคราะห์ความต้องการของนักท่องเที่ยวและเข้าถึงลูกค้าต่างชาติได้โดยตรง สิ่งเหล่านี้อาจฟังดูไม่ยิ่งใหญ่เท่าการสร้าง AI ระดับโลก แต่หากสามารถช่วยเพิ่มผลิตภาพให้ธุรกิจนับแสนแห่ง หรือเพิ่มรายได้ให้เกษตรกรและแรงงานหลายล้านคน ผลกระทบต่อเศรษฐกิจย่อมไม่ใช่เรื่องเล็ก

ผมจึงคิดว่าโจทย์ที่แท้จริงของอาเซียนไม่ใช่เพียงการแข่งขันสร้าง AI เป็นของตัวเอง แต่ต้องสร้างความสามารถในการเลือก พัฒนา ปรับใช้ และกำกับเทคโนโลยีให้เหมาะกับเศรษฐกิจของเราเอง เพราะการใช้เทคโนโลยีจากต่างประเทศไม่ใช่เรื่องผิด เศรษฐกิจโลกย่อมต้องพึ่งพากันอยู่แล้ว แต่การพึ่งพาโดยไม่มีความรู้ ไม่มีทางเลือก และไม่มีอำนาจต่อรองต่างหากที่น่ากังวล

AI ของอาเซียนต้องเกิดจากความร่วมมือระดับภูมิภาค เพื่อต่อรองกับโลกที่กำลังแบ่งขั้ว

ยิ่งไปกว่านั้น ผมคิดว่าอาเซียนมีโอกาสสร้างความได้เปรียบที่ประเทศใดประเทศหนึ่งทำเองได้ยาก หากเราสามารถเชื่อมทรัพยากรและความสามารถที่กระจายอยู่ทั่วภูมิภาคเข้าด้วยกัน ลองคิดดูว่าหากสิงคโปร์มีนักวิจัยและเงินทุน มาเลเซียมีโครงสร้างพื้นฐาน เวียดนามมีวิศวกร อินโดนีเซียมีทรัพยากรและตลาด ส่วนไทยมีฐานอุตสาหกรรมและบริการที่หลากหลาย จะเกิดอะไรขึ้นหากเราเลิกมองตลาดเหล่านี้แยกจากกัน แล้วเริ่มมองเป็นระบบเศรษฐกิจ AI ระดับภูมิภาคที่เชื่อมโยงกันจริงๆ

เราอาจเห็นสตาร์ตอัปไทยนำเทคโนโลยีไปใช้กับโรงงานในเวียดนาม นักวิจัยสิงคโปร์ร่วมกับมหาวิทยาลัยไทยพัฒนา AI สำหรับการแพทย์ หรือประเทศในลุ่มน้ำโขงร่วมกันสร้างระบบพยากรณ์น้ำท่วมด้วยข้อมูลที่เชื่อมถึงกัน ซึ่งเป็นเรื่องที่ประชาชนได้รับประโยชน์โดยตรงมากกว่าการแข่งขันกันว่าใครจะมี Data Center มากกว่ากัน

ความคืบหน้าของความตกลงเศรษฐกิจดิจิทัลอาเซียน หรือ DEFA ซึ่งสรุปการเจรจาได้เมื่อเดือนพฤษภาคม 2026 จึงมีความสำคัญ เพราะการอำนวยความสะดวกด้านการค้าดิจิทัล การเชื่อมโยงระบบชำระเงิน และการกำหนดแนวทางเรื่องข้อมูลข้ามพรมแดน จะเป็นรากฐานให้ธุรกิจและเทคโนโลยีสามารถเติบโตข้ามพรมแดนได้ง่ายขึ้น แต่ความตกลงเพียงฉบับเดียวคงไม่เพียงพอ หากเราไม่ลงทุนในการพัฒนาบุคลากร งานวิจัย และผู้ประกอบการท้องถิ่นควบคู่กันไป

แน่นอนว่าโอกาสย่อมมาพร้อมกับความเสี่ยง ความเหลื่อมล้ำในยุค AI อาจไม่ใช่เพียงระหว่างคนที่มีอินเทอร์เน็ตกับคนที่ไม่มีอีกต่อไป แต่เป็นระหว่างคนที่สามารถใช้ AI เพิ่มความสามารถและรายได้ของตัวเอง กับคนที่ต้องแข่งขันกับ AI โดยไม่ได้รับโอกาสในการเรียนรู้หรือปรับตัว ธุรกิจขนาดใหญ่ที่มีเงินทุนและข้อมูลพร้อมอาจใช้ AI ลดต้นทุนได้อย่างรวดเร็ว ขณะที่ผู้ประกอบการรายเล็กอาจไม่รู้ด้วยซ้ำว่าจะเริ่มต้นอย่างไร และแรงงานที่ไม่มีโอกาสฝึกทักษะใหม่ก็อาจถูกทิ้งไว้ข้างหลัง

ขณะเดียวกัน การขยายเหมืองแร่ โรงถลุง และศูนย์ข้อมูลก็มีต้นทุนด้านพลังงาน น้ำ และสิ่งแวดล้อม หากบริหารจัดการไม่ดี อาเซียนอาจกลายเป็นผู้แบกรับผลกระทบจากการผลิตเทคโนโลยีให้โลก ขณะที่ผลกำไรส่วนใหญ่กลับไหลออกนอกภูมิภาค ผมจึงคิดว่าการดึงดูดเงินลงทุนต้องมาพร้อมกับการถ่ายทอดเทคโนโลยี การสร้างทักษะแรงงาน การพัฒนาผู้ประกอบการท้องถิ่น และมาตรฐานสิ่งแวดล้อมที่จริงจัง ไม่เช่นนั้นความได้เปรียบด้านทรัพยากรอาจกลายเป็นภาระในระยะยาว

ในช่วงที่ผมเริ่มทำงานเชื่อมโยงความร่วมมือระหว่างแคนาดากับอาเซียน ผมยิ่งเห็นว่าประเทศขนาดกลาง หรือ Middle Powers มีโอกาสร่วมมือกันสร้างทางเลือกให้กับโลกเทคโนโลยีที่กำลังแบ่งขั้วได้มากกว่าที่คิด แคนาดามีจุดแข็งด้านงานวิจัย AI และทรัพยากรธรรมชาติ ขณะที่อาเซียนมีทั้งตลาด ฐานอุตสาหกรรม และโจทย์การพัฒนาที่หลากหลาย ความร่วมมือจึงอาจเกิดขึ้นได้ตั้งแต่การนำ AI ไปใช้ในอุตสาหกรรมแร่ธาตุสำคัญ ความมั่นคงทางไซเบอร์ ไปจนถึงการบริหารจัดการทรัพยากรชายฝั่งและการรับมือกับภัยพิบัติ โดยไม่จำเป็นต้องรอให้มหาอำนาจเป็นผู้กำหนดทิศทางทุกเรื่อง

ข่าวที่เกี่ยวข้อง 

• AI สหรัฐฯ–จีน ไทยรับมืออย่างไร เมื่อเทคโนโลยีไม่ได้อยู่ในมือเรา
• High Touch Tourism เมื่อวัฒนธรรมนำทางอนาคตท่องเที่ยวไทย 
• คุยกับ พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ ชวนคิด มหาวิทยาลัยจะสอนอย่างไรในยุค AI