
เมื่อรถยนต์ไฟฟ้าและพลังงานสะอาดต้องแลกด้วยการขุดแร่ที่เสี่ยงสร้างมลพิษข้ามพรมแดน ไทยจะรับมืออย่างไร เพื่อไม่ให้ชุมชนชนต้องแบกรับต้นทุนของโลก High Tech
โดย พิธา ลิ้มเจริญรัตน์
โลกกำลังแข่งขันกันผลิตรถยนต์ไฟฟ้า กังหันลม และเทคโนโลยีใหม่เพื่อลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก แต่เบื้องหลังเทคโนโลยีสะอาดเหล่านี้ยังต้องใช้แร่ที่ขุดขึ้นมาจากใต้ดิน
หากกระบวนการสกัดแร่ไม่มีมาตรฐานสิ่งแวดล้อมที่ดี เราอาจลดควันจากท่อไอเสียในเมืองใหญ่ได้สำเร็จ ขณะที่ชุมชนต้นน้ำและปลายน้ำกลับต้องเผชิญสารเคมีปนเปื้อนในแม่น้ำ
ผมนึกถึงความย้อนแย้งนี้ขณะติดตามข่าวสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวกทางภาคเหนือของไทยด้วยความห่วงใย
ในบทความก่อนหน้านี้ ผมเคยชวนผู้อ่านมองเศรษฐกิจ AI ผ่านห่วงโซ่อุตสาหกรรม ตั้งแต่ทรัพยากรธรรมชาติ เซมิคอนดักเตอร์ ศูนย์ข้อมูล ไปจนถึงแอปพลิเคชันที่เราใช้ทุกวัน
รถยนต์ไฟฟ้าต้องใช้ลิเทียมและกราไฟต์ในแบตเตอรี่ มอเตอร์ไฟฟ้าและกังหันลมบางประเภทใช้แม่เหล็กจากแร่หายาก (Rare Earth Elements) เช่น นีโอดิเมียมและดิสโพรเซียม ส่วนชิปคอมพิวเตอร์ผลิตจากซิลิคอนเป็นหลัก แต่กระบวนการผลิตบางขั้นตอนก็ใช้สารประกอบแร่หายากเช่นกัน
International Energy Agency (IEA) ประเมินว่าเมียนมาผลิตแร่หายากชนิดหนักประมาณ 45% ของปริมาณจากเหมืองทั่วโลกในปี 2024 โดยจีนเป็นศูนย์กลางสำคัญของการแปรรูป
แร่เหล่านี้จึงเป็นส่วนหนึ่งของการแข่งขันด้านเทคโนโลยีและภูมิรัฐศาสตร์โลก แต่กว่าจะได้มา ต้องผ่านกระบวนการอะไรบ้าง?
แร่หายากบางชนิดเกาะอยู่บนอนุภาคดินเหนียวที่เกิดจากการผุพังของหินนานนับล้านปี การสกัดแร่ในบางพื้นที่ของเมียนมาใช้วิธี In-situ Leaching โดยเจาะรูลงไปตามไหล่เขา แล้วปล่อยสารละลาย เช่น แอมโมเนียมซัลเฟต ลงไป เพื่อให้แร่หลุดออกจากอนุภาคดิน ก่อนรวบรวมสารละลายไปแยกแร่
หากควบคุมไม่ดี สารละลายอาจซึมลงสู่น้ำใต้ดิน ส่วนน้ำฝนอาจชะพาตะกอนและสารปนเปื้อนลงสู่ลำห้วย จากลำห้วยไหลรวมเป็นแม่น้ำ ก่อนข้ามพรมแดนไปยังประเทศเพื่อนบ้าน
สารเคมีจากกิจกรรมบนภูเขาแห่งหนึ่ง จึงอาจส่งผลกระทบต่อชุมชนที่อยู่ห่างออกไปหลายร้อยกิโลเมตร
ส่วนสารหนูนั้นเป็นธาตุที่พบตามธรรมชาติในหินและแร่บางชนิด ไม่ใช่แร่หายาก และไม่ได้เกิดจากการทำเหมืองแร่หายากทุกแห่ง เมื่อกิจกรรมเหมืองรบกวนชั้นหินหรือเปลี่ยนสภาพทางเคมีของดินและน้ำ สารหนูที่เคยถูกกักอยู่อาจละลายออกมาได้
สารหนูบางส่วนละลายในน้ำ บางส่วนเกาะกับตะกอนที่ถูกพัดพาไปตามกระแสน้ำ และอาจถูกปลดปล่อยอีกครั้งเมื่อสภาพแวดล้อมเปลี่ยนไป การตรวจน้ำเพียงครั้งเดียวจึงไม่เพียงพอ ต้องติดตามทั้งน้ำ ตะกอน และสิ่งมีชีวิตอย่างต่อเนื่อง
เดือนเมษายน 2569 คณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (Mekong River Commission หรือ MRC) รายงานการตรวจพบสารหนูสูงกว่าเกณฑ์มาตรฐานในบางจุดของระบบแม่น้ำกก สาย รวก และแม่น้ำโขง รวมถึงการปนเปื้อนในตะกอนบางพื้นที่
ขณะเดียวกัน ภาพถ่ายดาวเทียมของ Stimson Center พบกิจกรรมเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำฝั่งเมียนมา ซึ่งเป็นเบาะแสสำคัญในการตรวจสอบ แม้ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะระบุว่าเหมืองแห่งใดเป็นต้นเหตุของสารหนูที่พบในไทย
แม้แต่ภาพปลาแค้ที่มีตุ่มผิดปกติตามลำตัวซึ่งเป็นข่าว ก็ยังสรุปไม่ได้ว่าเกิดจากโลหะหนัก เพราะอาจเกี่ยวข้องกับปรสิตหรือการติดเชื้อ
วิทยาศาสตร์ต้องแยกข้อเท็จจริงออกจากข้อสันนิษฐาน ขณะเดียวกัน การพิสูจน์แหล่งกำเนิดมลพิษต้องใช้เวลา แต่การคุ้มครองประชาชนไม่ควรรอ
สำหรับผม เรื่องเหมืองแร่ไม่ใช่ประเด็นใหม่ สมัยเป็นประธานคณะกรรมาธิการการที่ดิน ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของสภาผู้แทนราษฎร ผมเคยติดตามปัญหาประทานบัตรเหมืองแร่ ผลกระทบต่อชุมชน และการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม
ต่อมาในช่วงพรรคก้าวไกล เรายังผลักดันแนวคิดปฏิรูปกฎหมายเหมืองแร่และระบบประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) ให้มีความเป็นอิสระ โปร่งใส และเปิดโอกาสให้ประชาชนตรวจสอบได้มากขึ้น
ประสบการณ์เหล่านี้ทำให้ผมเห็นว่า ปัญหาไม่ได้อยู่ที่เทคโนโลยีการขุดเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การกำกับดูแลด้วย ใครอนุญาต ใครตรวจสอบ ใครได้รับประโยชน์ และใครรับผิดชอบเมื่อเกิดความเสียหาย
ข่าวที่เกี่ยวข้อง