
SHORT CUT
สายน้ำขุ่นข้นจากเหมืองต้นน้ำกำลังส่ง 'สารหนู' ปนเปื้อนเข้าสู่ข้าว ผัก และสัตว์น้ำ เจาะลึกกลไกการสะสมในห่วงโซ่อาหาร พร้อมวิธีตรวจสอบย้อนกลับเพื่อความปลอดภัยของผู้บริโภค
สถานการณ์น้ำในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และแม่น้ำรวก จ.เชียงราย กำลังเผชิญภาวะวิกฤตอย่างหนักจากปัญหาน้ำเปลี่ยนเป็นสีแดงขุ่นเข้มผิดปกติ โดยผลการตรวจพิสูจน์พบการปนเปื้อนของ 'สารหนู' สูงเกินค่ามาตรฐานถึง 25-28 เท่า และพบตะกั่วเกินมาตรฐาน 5 เท่า สาเหตุสำคัญมาจากกิจกรรมการทำเหมืองแร่กว่า 20 แห่งในเขตพื้นที่ท่าขี้เหล็ก ฝั่งประเทศเมียนมา ซึ่งสายน้ำเหล่านี้ป้อนเข้าสู่ระบบประปาและถูกผันไปใช้ในพื้นที่เกษตรกรรมกว่า 60,000 ไร่ ทำให้สารพิษเริ่มแพร่กระจายจากแหล่งน้ำธรรมชาติเข้าสู่แปลงเกษตรของประชาชน
สารหนู (Arsenic) เป็นธาตุกึ่งโลหะที่พบได้ตามธรรมชาติและจากกิจกรรมทางอุตสาหกรรม เช่น เหมืองแร่และการใช้สารเคมีเกษตร ในทางวิทยาศาสตร์ สารหนูแบ่งออกเป็น 2 รูปแบบหลัก คือ สารหนูอินทรีย์ (มักพบในอาหารทะเล มีความเป็นพิษต่ำ) และสารหนูอนินทรีย์ ซึ่งเป็นรูปที่มีความพิษร้ายแรงกว่ามาก และจัดอยู่ในกลุ่มสารก่อมะเร็งมนุษย์ กลุ่มที่ 1 ตามประกาศขององค์การวิจัยมะเร็งนานาชาติ
จากงานวิจัยและการสำรวจในพื้นที่เสี่ยง พบพืชและอาหารที่มีความเสี่ยงสะสมสารหนูสูง ได้แก่
นอกจากพืชผักแล้ว สัตว์น้ำในแหล่งน้ำธรรมชาติที่พบการปนเปื้อนก็เป็นอีกหนึ่งจุดเสี่ยง โดยสารหนูจะตกตะกอนอยู่ตามท้องน้ำ ทำให้ สัตว์หน้าดิน เช่น กุ้ง หอย ไส้เดือนน้ำ รวมถึง เครื่องในปลา หรือพุงปลา มีโอกาสสะสมสารหนูในปริมาณสูงกว่าเนื้อปลาทั่วไป ประชาชนจึงควรหลีกเลี่ยงการบริโภคสัตว์หน้าดินและพุงปลาจากแหล่งน้ำเสี่ยงโดยเด็ดขาด
ความเข้าใจผิดที่อันตรายที่สุดคือการคิดว่าการนำน้ำมาต้มสุกจะปลอดภัย ความจริงคือการต้มน้ำหรือเติมคลอรีนไม่สามารถกำจัดสารหนูได้ เนื่องจากสารหนูเป็นธาตุโลหะหนักที่ไม่ระเหยไปกับความร้อน การต้มน้ำยิ่งทำให้น้ำระเหยออกและอาจส่งผลให้ความเข้มข้นของสารหนูในน้ำเพิ่มสูงขึ้นด้วยซ้ำ รวมถึงเครื่องกรองน้ำดื่มทั่วไปตามบ้านเรือนก็ไม่สามารถกรองสารหนูออกได้ หากไม่ได้ใช้ระบบกรองเฉพาะทาง
หากร่างกายได้รับสารหนูสะสม จะเกิดผลกระทบต่อสุขภาพดังนี้
กลไกร่างกาย: ข่าวดีคือมนุษย์มีกลไกขับสารหนูออกทางปัสสาวะได้ (ส่วนใหญ่ขับออกใน 1–3 วัน) กรมควบคุมโรคจึงแนะนำว่าหากพืชผักปนเปื้อนไม่สูงมาก ยังคงบริโภคได้ แต่ให้ลดปริมาณและความถี่ลง ไม่ควรกินผักชนิดเดิมซ้ำทุกวัน เพื่อให้ร่างกายมีเวลาขับออก
เลขสารบบอาหาร คือตัวเลข 13 หลักที่ใช้แสดงการได้รับอนุญาตเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์อาหารตามที่กฎหมายกำหนด โดยแสดงอยู่ภายในกรอบเครื่องหมาย อย. บนฉลากอาหารที่ต้องแสดงเลขสารบบอาหาร สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ระบุว่า การแสดงเลขสารบบอาหารประกอบด้วย เครื่องหมายกรอบ อย. และตัวเลข 13 หลัก ซึ่งตัวเลขแต่ละส่วนมีความหมายเกี่ยวข้องกับสถานที่ผลิตหรือสถานที่นำเข้า หน่วยงานที่อนุญาต และลำดับของผลิตภัณฑ์อาหารนั้น ๆ
เลขสารบบอาหาร 13 หลัก แบ่งออกเป็น 5 กลุ่ม แต่ละกลุ่มสื่อความหมายต่างกัน ดังนี้
โครงสร้างเลขนี้ทำให้ อย. และผู้บริโภคสามารถตรวจสอบย้อนกลับถึงแหล่งที่มาของผลิตภัณฑ์ได้ในกรณีที่เกิดปัญหาด้านความปลอดภัยหรือมีการร้องเรียน
อาหารที่ อย. ระบุว่าได้รับการยกเว้นไม่ต้องขอเลขสารบบอาหาร มีอยู่ 2 กลุ่มหลัก
แม้ได้รับยกเว้นเลขสารบบอาหาร ผู้ประกอบการยังต้องแสดงฉลากให้ถูกต้องตามกฎหมาย และรักษาสุขลักษณะสถานที่ผลิตหรือจำหน่ายตามที่กฎหมายสาธารณสุขกำหนดอยู่ดี และหากต้องการแสดงเลขสารบบอาหารโดยสมัครใจเพื่อสร้างความน่าเชื่อถือ ก็สามารถยื่นขอได้เช่นกัน
เพื่อปกป้องตนเองและครอบครัวจากสารหนูปนเปื้อน ให้ยึดหลักปฏิบัติ 3 ข้อ
ที่มา : สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา