กลุ่มอาหารเสี่ยงปนเปื้อน 'สารหนู' เราจะรู้ได้อย่างไรว่ามาจากพื้นที่ไหน

กลุ่มอาหารเสี่ยงปนเปื้อน 'สารหนู' เราจะรู้ได้อย่างไรว่ามาจากพื้นที่ไหน

สายน้ำขุ่นข้นจากเหมืองต้นน้ำกำลังส่ง 'สารหนู' ปนเปื้อนเข้าสู่ข้าว ผัก และสัตว์น้ำ เจาะลึกกลไกการสะสมในห่วงโซ่อาหาร พร้อมวิธีตรวจสอบย้อนกลับเพื่อความปลอดภัยของผู้บริโภค

SHORT CUT

  • กลุ่มอาหารที่มีความเสี่ยงสูงในการสะสมสารหนู ได้แก่ ข้าวกล้องและข้าวมีสี, พืชผักที่ปลูกโดยใช้น้ำปนเปื้อน, และสัตว์น้ำหน้าดิน เช่น กุ้ง หอย รวมถึงเครื่องในปลา
  • สารหนูปนเปื้อนเข้าสู่อาหารผ่านแหล่งน้ำที่ปนเปื้อนจากกิจกรรมเหมืองแร่ โดยพืชจะดูดซึมสารพิษผ่านราก และเกิดการสะสมในห่วงโซ่อาหารของสัตว์น้ำ
  • ผู้บริโภคสามารถตรวจสอบแหล่งที่มาของผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปได้จาก 'เลขสารบบอาหาร' 13 หลักบนฉลาก อย. ซึ่งตัวเลขกลุ่มแรกจะระบุถึงจังหวัดที่ตั้งของสถานที่ผลิต
  • อาหารสดที่ไม่ผ่านการแปรรูป เช่น ผักผลไม้สด เนื้อสัตว์ หรืออาหารที่ผู้ผลิตปรุงขายโดยตรง ได้รับการยกเว้นไม่ต้องมีเลขสารบบอาหาร ทำให้ตรวจสอบแหล่งที่มาได้ยาก

สายน้ำขุ่นข้นจากเหมืองต้นน้ำกำลังส่ง 'สารหนู' ปนเปื้อนเข้าสู่ข้าว ผัก และสัตว์น้ำ เจาะลึกกลไกการสะสมในห่วงโซ่อาหาร พร้อมวิธีตรวจสอบย้อนกลับเพื่อความปลอดภัยของผู้บริโภค

สถานการณ์น้ำในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และแม่น้ำรวก จ.เชียงราย กำลังเผชิญภาวะวิกฤตอย่างหนักจากปัญหาน้ำเปลี่ยนเป็นสีแดงขุ่นเข้มผิดปกติ โดยผลการตรวจพิสูจน์พบการปนเปื้อนของ 'สารหนู' สูงเกินค่ามาตรฐานถึง 25-28 เท่า และพบตะกั่วเกินมาตรฐาน 5 เท่า สาเหตุสำคัญมาจากกิจกรรมการทำเหมืองแร่กว่า 20 แห่งในเขตพื้นที่ท่าขี้เหล็ก ฝั่งประเทศเมียนมา ซึ่งสายน้ำเหล่านี้ป้อนเข้าสู่ระบบประปาและถูกผันไปใช้ในพื้นที่เกษตรกรรมกว่า 60,000 ไร่ ทำให้สารพิษเริ่มแพร่กระจายจากแหล่งน้ำธรรมชาติเข้าสู่แปลงเกษตรของประชาชน

รู้จัก 'สารหนู' พิษอนินทรีย์ตัวร้ายในธรรมชาติและอุตสาหกรรม

สารหนู (Arsenic) เป็นธาตุกึ่งโลหะที่พบได้ตามธรรมชาติและจากกิจกรรมทางอุตสาหกรรม เช่น เหมืองแร่และการใช้สารเคมีเกษตร ในทางวิทยาศาสตร์ สารหนูแบ่งออกเป็น 2 รูปแบบหลัก คือ สารหนูอินทรีย์ (มักพบในอาหารทะเล มีความเป็นพิษต่ำ) และสารหนูอนินทรีย์ ซึ่งเป็นรูปที่มีความพิษร้ายแรงกว่ามาก และจัดอยู่ในกลุ่มสารก่อมะเร็งมนุษย์ กลุ่มที่ 1 ตามประกาศขององค์การวิจัยมะเร็งนานาชาติ 

สารหนูเดินทางเข้าสู่อาหารได้อย่างไร?

สารหนูปนเปื้อนเข้าสู่อาหารผ่าน 2 ทางหลัก ได้แก่

  1. การดูดซึมผ่านรากพืช: เมื่อเกษตรกรนำน้ำที่มีสารหนูปนเปื้อนมารดพืชผัก หรือการทำนาข้าวในสภาพ น้ำท่วมขัง จะเกิดสภาวะที่ปลดปล่อยสารหนูอนินทรีย์ในรูป อาร์เซไนต์ [As(III)] ซึ่งรากพืชและต้นข้าวสามารถดูดซึมได้ดีกว่าธัญพืชชนิดอื่น
  2. การสะสมในห่วงโซ่อาหาร: สารหนูในตกค้างในตะกอนดินของแม่น้ำ จะถูกสัตว์หน้าดินและสัตว์น้ำกลืนกินและสะสมในเนื้อเยื่อตามลำดับห่วงโซ่อาหาร

กลุ่มอาหารเสี่ยงปนเปื้อน 'สารหนู' เราจะรู้ได้อย่างไรว่ามาจากพื้นที่ไหน

 

 

เช็กกลุ่มพืชเสี่ยง ข้าวกล้อง ผักสด และพืชผลใกล้แหล่งน้ำ

จากงานวิจัยและการสำรวจในพื้นที่เสี่ยง พบพืชและอาหารที่มีความเสี่ยงสะสมสารหนูสูง ได้แก่

  • ข้าวและข้าวกล้องมีสี: ต้นข้าวสะสมสารหนูอนินทรีย์ไว้ที่ เยื่อหุ้มเมล็ด มากกว่าเนื้อในเมล็ด ข้าวกล้องหรือข้าวซ้อมมือ (เช่น ข้าวสังข์หยด ข้าวหอมมะลิแดง ข้าวไรซ์เบอร์รี่) จึงมีแนวโน้มพบสารหนูอนินทรีย์สูงกว่าข้าวขาวขัดสี
  • พืชผักทางการเกษตร: การตรวจสำรวจในพื้นที่ใช้น้ำปนเปื้อน พบสารหนูและโลหะหนักเกินมาตรฐานในผัก เช่น กะหล่ำดอก กระเทียม แตงกวา แตงร้าน และพริก

สัตว์น้ำหน้าดินและพุงปลา แหล่งสะสมภัยเงียบ

นอกจากพืชผักแล้ว สัตว์น้ำในแหล่งน้ำธรรมชาติที่พบการปนเปื้อนก็เป็นอีกหนึ่งจุดเสี่ยง โดยสารหนูจะตกตะกอนอยู่ตามท้องน้ำ ทำให้ สัตว์หน้าดิน เช่น กุ้ง หอย ไส้เดือนน้ำ รวมถึง เครื่องในปลา หรือพุงปลา มีโอกาสสะสมสารหนูในปริมาณสูงกว่าเนื้อปลาทั่วไป ประชาชนจึงควรหลีกเลี่ยงการบริโภคสัตว์หน้าดินและพุงปลาจากแหล่งน้ำเสี่ยงโดยเด็ดขาด

กลุ่มอาหารเสี่ยงปนเปื้อน 'สารหนู' เราจะรู้ได้อย่างไรว่ามาจากพื้นที่ไหน

ปลดล็อกความเข้าใจผิด 'ต้มน้ำ' ไม่ช่วยกำจัดสารหนู

ความเข้าใจผิดที่อันตรายที่สุดคือการคิดว่าการนำน้ำมาต้มสุกจะปลอดภัย ความจริงคือการต้มน้ำหรือเติมคลอรีนไม่สามารถกำจัดสารหนูได้ เนื่องจากสารหนูเป็นธาตุโลหะหนักที่ไม่ระเหยไปกับความร้อน การต้มน้ำยิ่งทำให้น้ำระเหยออกและอาจส่งผลให้ความเข้มข้นของสารหนูในน้ำเพิ่มสูงขึ้นด้วยซ้ำ รวมถึงเครื่องกรองน้ำดื่มทั่วไปตามบ้านเรือนก็ไม่สามารถกรองสารหนูออกได้ หากไม่ได้ใช้ระบบกรองเฉพาะทาง

 

ภัยสุขภาพและกลไกร่างกาย 

หากร่างกายได้รับสารหนูสะสม จะเกิดผลกระทบต่อสุขภาพดังนี้

  • พิษเฉียบพลัน: คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสีย ชาปลายมือปลายเท้า
  • พิษเรื้อรัง: ผิวหนังเกิดจุดดำ-ขาว หรือตุ่มแข็งที่ฝ่ามือฝ่าเท้า เส้นสีขาวบนเล็บ และเพิ่มเสี่ยงมะเร็งผิวหนัง มะเร็งปอด มะเร็งตับ และมะเร็งไต

กลไกร่างกาย: ข่าวดีคือมนุษย์มีกลไกขับสารหนูออกทางปัสสาวะได้ (ส่วนใหญ่ขับออกใน 1–3 วัน) กรมควบคุมโรคจึงแนะนำว่าหากพืชผักปนเปื้อนไม่สูงมาก ยังคงบริโภคได้ แต่ให้ลดปริมาณและความถี่ลง ไม่ควรกินผักชนิดเดิมซ้ำทุกวัน เพื่อให้ร่างกายมีเวลาขับออก

ไขข้อสงสัยผู้บริโภค จะรู้ได้อย่างไรว่าอาหารมาจากพื้นที่ไหน?

เลขสารบบอาหาร คือตัวเลข 13 หลักที่ใช้แสดงการได้รับอนุญาตเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์อาหารตามที่กฎหมายกำหนด โดยแสดงอยู่ภายในกรอบเครื่องหมาย อย. บนฉลากอาหารที่ต้องแสดงเลขสารบบอาหาร สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ระบุว่า การแสดงเลขสารบบอาหารประกอบด้วย เครื่องหมายกรอบ อย. และตัวเลข 13 หลัก ซึ่งตัวเลขแต่ละส่วนมีความหมายเกี่ยวข้องกับสถานที่ผลิตหรือสถานที่นำเข้า หน่วยงานที่อนุญาต และลำดับของผลิตภัณฑ์อาหารนั้น ๆ

กลุ่มอาหารเสี่ยงปนเปื้อน 'สารหนู' เราจะรู้ได้อย่างไรว่ามาจากพื้นที่ไหน

เลขสารบบอาหาร มีความหมายอย่างไรในแต่ละตำแหน่ง

เลขสารบบอาหาร 13 หลัก แบ่งออกเป็น 5 กลุ่ม แต่ละกลุ่มสื่อความหมายต่างกัน ดังนี้

  • กลุ่มที่ 1 หมายถึง จังหวัดที่ตั้งของสถานที่ผลิตหรือนำเข้าอาหาร
  • กลุ่มที่ 2 หมายถึง สถานะของสถานที่ผลิตหรือนำเข้า ว่าสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาเป็นผู้อนุญาตหรือไม่
  • กลุ่มที่ 3 หมายถึง เลขสถานที่ผลิต/เลขสถานที่นำเข้าอาหารที่ได้รับอนุญาต และปี พ.ศ. ที่ได้รับอนุญาต
  • กลุ่มที่ 4 หมายถึง หน่วยงานที่ออกเลขสารบบอาหาร
  • กลุ่มที่ 5 หมายถึง ลำดับที่ของอาหารที่ผลิตหรือนำเข้าของสถานที่แต่ละแห่ง แยกตามหน่วยงานที่เป็นผู้อนุญาต

โครงสร้างเลขนี้ทำให้ อย. และผู้บริโภคสามารถตรวจสอบย้อนกลับถึงแหล่งที่มาของผลิตภัณฑ์ได้ในกรณีที่เกิดปัญหาด้านความปลอดภัยหรือมีการร้องเรียน

อาหารแบบไหนได้รับยกเว้นไม่ต้องขอเลขสารบบอาหาร

อาหารที่ อย. ระบุว่าได้รับการยกเว้นไม่ต้องขอเลขสารบบอาหาร มีอยู่ 2 กลุ่มหลัก

  • อาหารที่ผู้ผลิตทำเองและขายเองโดยตรง เช่น ปรุงอาหารพร้อมเสิร์ฟให้ผู้บริโภคในร้าน หรือวางจำหน่ายเฉพาะหน้าร้านให้ผู้บริโภคเลือกซื้อโดยตรง โดยไม่มีการส่งอาหารไปจำหน่ายที่อื่น
  • วัตถุดิบสดหรือแห้งที่ยังไม่ผ่านการแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป เช่น เนื้อสัตว์สด ไข่ กะปิ ผักผลไม้สดและแห้ง ถั่วและนัต กะทิ

แม้ได้รับยกเว้นเลขสารบบอาหาร ผู้ประกอบการยังต้องแสดงฉลากให้ถูกต้องตามกฎหมาย และรักษาสุขลักษณะสถานที่ผลิตหรือจำหน่ายตามที่กฎหมายสาธารณสุขกำหนดอยู่ดี และหากต้องการแสดงเลขสารบบอาหารโดยสมัครใจเพื่อสร้างความน่าเชื่อถือ ก็สามารถยื่นขอได้เช่นกัน 

ทางรอดรับมือสารหนู เลือก กิน และติดตามข่าว

เพื่อปกป้องตนเองและครอบครัวจากสารหนูปนเปื้อน ให้ยึดหลักปฏิบัติ 3 ข้อ

  1. เลือกแหล่งปลอดภัย: ดื่มน้ำบรรจุขวดมาตรฐาน และเลือกซื้อพืชผัก-ข้าวสารจากแหล่งผลิตที่เชื่อถือได้
  2. กินอย่างหลากหลาย: กระจายการบริโภคอาหารให้หลากหลาย ไม่กินอาหารชนิดเดิมหรือวัตถุดิบจากแหล่งเดียวติดต่อกันทุกวัน หลีกเลี่ยงเครื่องในสัตว์น้ำ
  3. ติดตามประกาศเตือน: เฝ้าระวังข่าวสารและการแจ้งเตือนคุณภาพน้ำและพื้นที่เสี่ยงจากหน่วยงานสาธารณสุขและกรมควบคุมมลพิษอย่างสม่ำเสมอ

ที่มา : สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา 

related